EBIB 
Nr 3/2004 (54), Czytelnictwo dzieci i młodzieży. Badania, teorie, wizje
  Poprzedni artykuł Następny artykuł   

 


Małgorzata Dudziak-Kowalska

Barbara Janczak
Biblioteka Główna
Akademia Górniczo-Hutnicza im. Stanisława Staszica w Krakowie

Doskonalenie zawodowe bibliotekarzy w zakresie katalogowania przedmiotowego
(przykładowy model szkolenia)


Szkolenie jako forma nabywania kwalifikacji zawodowych bibliotekarzy

Panuje powszechna opinia, że biblioteka rozwijająca się to rozwijający się pracownicy. W bibliotekach efektywnie zarządzających swoim personelem, polityka szkoleniowa ukierunkowana jest na rozwijanie kwalifikacji zawodowych bibliotekarzy, które powinny być adekwatne do wciąż zmieniających się potrzeb użytkowników (klientów). Istotą dobrego systemu rozwoju osobowego biblioteki jest taka jego konstrukcja, która stwarza optymalne możliwości rozwoju pracowników w odniesieniu do jej krótko- lub długoterminowych celów. Optymalne możliwości to możliwości łączenia celów osobistych z celami biblioteki. Tego rodzaju system rozwoju uwzględnia zatem z jednej strony indywidualne potrzeby bibliotekarzy oraz chęć pozyskiwania nowej wiedzy, z drugiej strony wskazuje możliwości i korzyści, jakie z tego płyną dla biblioteki. Biblioteka taka traktuje więc szkolenia swoich pracowników jako integralny element codziennej działalności.

Zasadnicze zmiany, jakie dokonały się w polskich bibliotekach na przestrzeni kilkunastu ostatnich lat, sprawiły, że wiele umiejętności bibliotekarskich straciło zupełnie na znaczeniu. Obecnie jedną z najbardziej cenionych zdolności u bibliotekarzy stała się elastyczność implikująca umiejętność przystosowania się do zmian oraz podnoszenie swoich kwalifikacji poprzez permanentną edukację[1]. Uczenie się postrzegane jest dziś jako jedna z najważniejszych form aktywności zawodowej pracowników bibliotek. Wspomnianą zaś elastyczność w znacznej mierze zapewniają odpowiednie kwalifikacje fachowe zwane często również kompetencjami.

Jedna z definicji kompetencji (istnieją różne tradycje posługiwania się tym terminem) zakłada, że jej podstawą jest wiedza rozważana na trzech poziomach:

  • wiedzy w potocznym rozumieniu (wiedza deklaratywna - "wiem", "co"),
  • umiejętności (wiedza proceduralna - "wiem", "jak", "potrafię"),
  • postawy ("chcę i gotów jestem wykorzystywać swą wiedzę")[2].

Andrew Mayo[3] rozszerza tę definicję o dwa dodatkowe aspekty, a mianowicie:

  • doświadczenie, czyli całe bogactwo rozmaitych okoliczności znanych z autopsji,
  • sieci kontaktów międzyludzkich, czyli kontakty wewnątrz- i zewnątrzorganizacyjne, mogące dostarczyć informacji, wiedzy specjalistycznej i wsparcia.

Według tego modelu kompetentny pracownik to taki, który dzięki odpowiedniej postawie i osobistym celom chce i potrafi właściwie wykorzystać nabytą wiedzę i umiejętności, aby jak najlepiej realizować powierzone mu zadania.

Jest sprawą oczywistą, że pewnych cenionych kompetencji bibliotekarskich nie można nabyć w trakcie tradycyjnego procesu edukacyjnego (szkoły, uniwersytety). Można je zdobyć dopiero po podjęciu pracy w konkretnej bibliotece. Tę lukę edukacyjną mogą doskonale wypełnić różnego rodzaju szkolenia specjalistyczne. Szkolenia można więc potraktować jako szczególną, choć naturalnie nie jedyną formę zdobywania kwalifikacji fachowych. Rzeczą niezmiernie ważną jest, aby udział w nich był postrzegany przez pracowników nie jako przymus, lecz jako stworzenie możliwości:

  • do rozwijania odpowiednich kompetencji umożliwiających współpracę, wymianę informacji, komunikację,
  • do korzystania z wiedzy fachowej nagromadzonej w miejscu pracy,
  • do efektywniejszej pracy.

Niemała w tym rola samych bibliotek, które w całokształcie swej działalności powinny szczególną uwagę przywiązywać do poziomu wykształcenia swoich pracowników poprzez:

  • zaspokajanie potrzeb i aspiracji, zachęcanie i wspieranie ludzi zaangażowanych w proces szkolenia,
  • eliminowanie czynników spowalniających lub blokujących różnorodne formy dokształcania się,
  • tworzenie odpowiedniego klimatu sprzyjającego uczeniu się i podnoszeniu kwalifikacji.

Szkolenia w zakresie opracowania przedmiotowego w jhp KABA:
Kadry szkoleniowe i model szkolenia

Szybko postępująca komputeryzacja bibliotek i wdrożenie w wielu z nich na początku lat dziewięćdziesiątych ubiegłego stulecia systemu informatycznego VTLS postawiło przed oddziałami opracowania rzeczowego nowe wyzwania. Najważniejsze z nich to wybór lub stworzenie odpowiedniego języka informacyjno-wyszukiwawczego i wypracowanie systemu doskonalenia zawodowego pracowników w zaistniałych warunkach. Wiele bibliotek naukowych zdecydowało się na wykorzystywanie w opracowaniu rzeczowym języka haseł przedmiotowych (jhp) KABA. Pojawiła się więc pilna potrzeba przygotowania własnych zespołów opracowujących zbiory według nowych zasad. W efekcie zwiększyła się ilość szkoleń w bibliotekach i poza nimi. Udział zaangażowanych i doświadczonych w zakresie opracowania rzeczowego pracowników w różnego rodzaju kursach z zakresu komputeryzacji, szkoleniach, konferencjach, warsztatach problemowych i spotkaniach walidacyjnych oraz ich samokształcenie w dużej mierze przyczyniły się do powstania nieformalnych, niewielkich 2-3-osobowych zespołów wysoko wykwalifikowanych specjalistów, którzy na bieżąco dzielili się swoją wiedzą i umiejętnościami z kolegami we własnych oddziałach. W taki ewolucyjny sposób powstawały zespoły szkoleniowe. Z czasem pojawiła się potrzeba wypracowania modelu szkoleń dla pracowników bibliotek macierzystych i bibliotek przystępujących do systemu VTLS.

Wypracowanie odpowiedniego modelu szkolenia specjalistycznego wcale nie jest rzeczą prostą. Ważne jest, aby merytoryczne treści przekazywane w trakcie kursu w możliwie największym zakresie komponowały się z dotychczasową wiedzą uczestników, to znaczy uzupełniały i rozwijały ich wiedzę i umiejętności w danej dziedzinie. Równie ważne jest, aby teoria i praktyka były ze sobą ściśle powiązane, a końcowy efekt był satysfakcjonujący zarówno dla szkolących, jak i uczestników.

U podstaw systemu szkoleń w zakresie opracowania rzeczowego w jhp KABA, wypracowanego i od kilku lat stosowanego w Bibliotece Głównej Akademii Górniczo-Hutniczej w Krakowie (BG AGH), legł znany i rozpowszechniony model szkolenia - tzw. systematyczny model szkolenia[4]. Model ten, znany już dobrze w latach 60. ubiegłego stulecia, przedstawiany jest najczęściej w formie prostego diagramu (rys. 1).

Rys. 1. Systematyczny model szkolenia.
Rys. 1. Systematyczny model szkolenia.

Ten model szkolenia jest interpretowany jako zestaw następujących po sobie kroków i wykazuje niezwykłą użyteczność w miarę przechodzenia z jednego stadium do drugiego.

Poniższa prezentacja stanowi przykładowy opis koncepcji (założeń programowych i przebiegu) szkoleń w zakresie katalogowania w jhp KABA, opracowanej przez zespół szkoleniowy BG AGH.

Uczestnicy szkoleń

Uczestników szkoleń w zakresie opracowania rzeczowego w jhp KABA można podzielić na następujące grupy:

  1. Nowo przyjęci pracownicy biblioteki;
  2. Pracownicy starający się o uzyskanie kwalifikacji wymaganych na stanowisku starszego bibliotekarza;
  3. Pracownicy oddziałów opracowania rzeczowego innych bibliotek naukowych, starający się o uzyskanie kwalifikacji wymaganych na stanowisku kustosza;
  4. Pracownicy bibliotek wydziałowych;
  5. Studenci studiów bibliotekoznawczych.

Czas trwania szkolenia

Okres szkolenia jest różny dla poszczególnych grup. Szkolenie może się odbywać w:

  • cyklu krótkim - 1 lub 2 tygodnie w zależności od zapotrzebowania. Ten rodzaj szkolenia ma charakter szkolenia wstępnego i przeznaczony jest dla grupy 1. (2 tygodnie) oraz grupy 4. (1 lub 2 tygodnie),
  • cyklu długim - 1 miesiąc szkolenia dla grup 2. i 3. Jest to szkolenie w tzw. pełnym wymiarze, czyli obejmuje wszystkie treści zawarte w ramowym programie szkolenia,
  • długość szkolenia dla grupy 5 ustalana jest indywidualnie z opiekunem praktyk.

Cele szkolenia

Szkolenia w zakresie opracowania rzeczowego dokumentów jhp KABA mają na celu przede wszystkim przyswojenie niezbędnej wiedzy i umiejętności pozwalających zrozumieć istotę języka, jego metodykę oraz praktyczne jego wykorzystanie w katalogowaniu przedmiotowym. Aby osiągnąć ten cel nadrzędny, niezbędne jest zaznajomienie uczestników z:

  • zasadami tworzenia jhp KABA,
  • tworzeniem rekordów haseł wzorcowych w formacie MARC 21,
  • metodyką języka oraz podstawowymi czynnościami związanymi z tematowaniem dokumentów w jhp KABA,
  • procedurami wprowadzania danych do rekordów bibliograficznych opracowywanych dokumentów.

Materiały szkoleniowe

Uczestników zapoznaje się z najważniejszymi publikacjami tematycznie związanymi z przedmiotem szkolenia i zaopatruje w aktualny wykaz literatury pomocniczej[5]. Bardzo istotnym elementem przygotowania szkolenia jest również właściwy dobór materiałów do ćwiczeń praktycznych. Obowiązuje zasada, że osoby szkolone pracują z pozycjami "surowymi" - wcześniej nieopracowanymi, aby uczestnik szkolenia miał poczucie wartości użytkowej wykonywanych zadań. Ćwiczenia rozpoczyna się od pozycji łatwiejszych, prostszych w opracowaniu, stopniowo przechodząc do pozycji trudniejszych. Przy doborze materiałów uwzględnia się również poziom przygotowania uczestników, ich potrzeby i oczekiwania.

Program szkolenia

Opracowanie programu szkolenia poprzedza identyfikacja potrzeb szkoleniowych (IPS)[6] oraz rozpoznanie stopnia dotychczasowego przygotowania zawodowego uczestników. Właściwie przeprowadzona identyfikacja i analiza potrzeb szkoleniowych jest podstawą przy projektowaniu i przeprowadzaniu efektywnego i użytecznego szkolenia dla osób najbardziej tego potrzebujących. Należy pamiętać, że źle ukierunkowane szkolenie nie spełnia zadań, jakie stawiają przed nim zarówno szkoleniowcy, jak i uczący się. Zaprezentowany poniżej program szkolenia w zakresie katalogowania przedmiotowego w jhp KABA składa się z części teoretycznej w formie wykładu oraz części praktycznej w formie ćwiczeń. Część teoretyczna służy wyjaśnieniu i ugruntowaniu pewnych niezbędnych terminów i pojęć tak, aby w trakcie kolejnych etapów szkolenia używać spójnego aparatu pojęciowego i systemu interpretacji. Część praktyczna polega na tym, że uczestnicy szkolenia w czasie, który spędzają w Oddziale Opracowania Rzeczowego, biorą udział w całym procesie katalogowania przedmiotowego, wykazując się w miarę upływu czasu coraz większą samodzielnością.

Ogólny program szkolenia wygląda następująco:

  1. Wprowadzenie w ogólną tematykę języków informacyjno-wyszukiwawczych.
    1. podstawowe terminy i określenia:
      • kartoteka autorytatywna,
      • kartoteka wzorcowa,
      • hasło wzorcowe,
      • hasło przedmiotowe,
      • katalogowanie rzeczowe (przedmiotowe);
    2. języki informacyjno-wyszukiwawcze prezentowane w formie kartoteki haseł wzorcowych kompatybilne z jhp KABA:
      • RAMEAU (Répertoire d’Autorité Matiére Encyclopédique et Alphabétique Unifié)[7],
      • Library of Congress Authorities[8],
      • RVM - Laval[9].
  2. Kartoteka wzorcowa jhp KABA.
    1. jednostki leksykalne jhp KABA:
      • tematy,
      • określniki: rzeczowe, chronologiczne, geograficzne, formy,
      • odsyłacze;
    2. hasla wzorcowe w kartotece jhp KABA oraz ich funkcje:
      • hasła wzorcowe stosowane w funkcji tematów,
      • hasła wzorcowe stosowane w funkcji tematów i określników,
      • hasła przedmiotowe rozwinięte, w tym:
        • hasła o konstrukcji Temat -- określnik związany
        • hasła o konstrukcji Temat -- określnik swobodny
      • hasła wzorcowe stosowane w funkcji okreslników swobodnych: rzeczowych, chronologicznych, geograficznych, formy,
      • hasła wzorcowe odsyłaczy całkowitych orientacyjnych (ogólnych).
  3. Wprowadzenie w ogólną tematykę opracowania przedmiotowego. Podstawowe zasady i metodyka katalogowania przedmiotowego wyszczególniającego w jhp KABA.
  4. Tematowanie dokumentów z użyciem jhp KABA.
    1. tworzenie charakterystyk wyszukiwawczych dokumentów:
      • analiza tekstu dokumentu (analiza treści oraz cech pozatreściowych),
      • ustalenie przedmiotów oraz ich ujęć;
    2. propozycja haseł wyrażona w jhp KABA (hasła proste, hasła rozwinięte);
    3. tworzenie nowych haseł przedmiotowych rozwiniętych potrzebnych do prawidłowego opracowania dokumentu:
      • zasada prekoordynacji w rozwiniętym haśle przedmiotowym: [Temat] - [określnik rzeczowy] - [określnik geograficzny] - [określnik chronologiczny] - [określnik formy],
      • procedura wprowadzania nowego hasła przedmiotowego rozwiniętego do bazy NUKAT (Narodowy Uniwersalny Katalog Centralny),
      • procedura wpisywania do rekordu bibliograficznego opracowywanego dokumentu haseł przedmiotowych;
    4. kopiowanie do macierzystego OPAC-u brakujących rekordów haseł wzorcowych prostych i rozwiniętych.
  5. Tworzenie nowych haseł wzorcowych języka KABA:
    1. zasady tworzenia wzorcowych haseł przedmiotowych nazw pospolitych,
    2. zasady tworzenia wzorcowych haseł przedmiotowych nazw osobowych i korporatywnych,
    3. zapoznanie się z procedurą wprowadzania nowych haseł wzorcowych do bazy ProKABA,
    4. podstawowe zasady przygotowania hasła wzorcowego do francuskiej bazy Proposition RAMEAU[10].

Powyższy program nie jest systemem sztywnym. Wykazuje dużą elastyczność i jest zorientowany na nowe zadania. W poszczególnych grupach tematycznych może więc podlegać wielu modyfikacjom, przyjęto bowiem zasadę, że musi uwzględniać indywidualne potrzeby poszczególnych słuchaczy czy grup słuchaczy.

Realizacja programu w odniesieniu do części praktycznej

Opracowanie rzeczowe (przedmiotowe) jest procedurą wieloetapową, składającą się z szeregu czynności. Po wysłuchaniu cyklu wykładów, poruszających przedstawioną powyżej problematykę, szkolący się przystępują do wykonywania rutynowych czynności praktycznych pod nadzorem doświadczonego pracownika oddziału. Bardzo istotne jest rozłożenie właściwych akcentów na poszczególnych etapach opracowania.

W części dotyczącej charakterystyk wyszukiwawczych dokumentów zwraca się uwagę na poprawnie przeprowadzoną analizę i syntezę treści dokumentu, która powinna udzielić odpowiedzi na pytania:

  1. Co stanowi przedmiot główny dokumentu?
  2. Czy w treści wyróżniamy przedmiot główny, czy wiele przedmiotów równoległych?
  3. Czy przedmiot omówiony jest w całości, czy też prezentuje tylko pewne jego własności?
  4. Jakie jest ujęcie przedmiotu?
  5. Jaka jest forma tekstu?

Należy pamiętać, że język KABA jest tworzony do katalogowania przedmiotowego wyszczególniającego i stwarza możliwość wyrażania w hasłach przedmiotowych wszystkich wymienionych kategorii przedmiotów. Nie trudno tu o popełnienie błędu. Najpoważniejszym jest nadmierna selekcja i redukcja informacji, która może być wynikiem przyzwyczajeń związanych z prowadzeniem tradycyjnych katalogów kartkowych, w których obowiązywały zasady uogólnienia. Szkolony pracownik podejmuje próbę samodzielnego opracowania przydzielonych mu pozycji książkowych, przeprowadza dokładną analizę i syntezę treści dokumentu według wyżej zamieszczonego schematu i proponuje hasła przedmiotowe.

Następnym etapem jest sprawdzenie w kartotece haseł wzorcowych języka KABA, czy istnieją już hasła niezbędne do opracowania danej pozycji. W przypadku stwierdzenia braku w kartotece odpowiedniego hasła, należy przystąpić do jego opracowania.

Każda z tych czynności jest omawiana przez prowadzącego i ostatecznie zatwierdzana, po czym następuje ciąg czynności związanych z wpisywaniem hasła przedmiotowego do rekordu bibliograficznego. Hasła przedmiotowe w rekordach bibliograficznych muszą być kontrolowane kartoteką haseł wzorcowych, to znaczy posiadać odpowiednie rekordy w CKHW. W tej kartotece powinny również funkcjonować wszystkie hasła przedmiotowe rozwinięte, użyte w procesie katalogowania rzeczowego.

Ewaluacja efektów szkolenia[11]

Szkolenie kończy się podsumowaniem. Jest to bardzo ważna część działań szkoleniowych, mimo że odbywa się po zakończeniu faktycznej pracy z uczestnikami. Po doświadczeniu zdobytym w czasie szkolenia uczestnicy mają o wiele szerszy obraz pracy dotyczący katalogowania przedmiotowego. Szkolenie uzupełnia ich dotychczasowe przygotowanie zawodowe zarówno w sferze poznawczej, jak i umiejętnościowej. W podsumowaniu obie strony mają możliwość przedstawienia swoich uwag o przebiegu szkolenia i realizacji programu. W praktyce jest to po prostu odpowiedź na pytanie, czy ten rodzaj szkolenia, jego zakres tematyczny miał sens oraz w jakim stopniu pozwolił zrealizować oczekiwania i potrzeby uczestników. Dodatkowej ocenie podlega również forma przekazywanych treści oraz zastosowane metody. Wszystkie te uwagi są niezwykle cenne szczególnie dla prowadzących zajęcia, gdyż pozwalają na oszacowanie mocnych i słabych stron szkolenia, a równocześnie mają wpływ na przygotowanie programów następnych szkoleń.

Wnioski

Szkolenia w zakresie opracowania rzeczowego stanowią tylko wycinek działalności dydaktycznej BG AGH, jednakże w jej całokształcie zajmują doniosłą pozycję i są wysoko oceniane zarówno przez uczestników, jak i przez jednostki delegujące.

Wieloletnie doświadczenie w prowadzeniu szkoleń z zakresu katalogowania przedmiotowego w jhp KABA pokazuje, że przedstawiony powyżej program i forma jego realizacji znajdują akceptację u osób szkolących się. Uczestnicy szkoleń szczególnie cenią sobie indywidualne podejście do osoby szkolonej, bezpośredni kontakt z zespołem opracowującym, elastyczność osób szkolących w dostosowaniu do ich potrzeb oraz możliwość wymiany uwag i poglądów, podkreślają również walory użytkowe szkoleń. Wobec powyższych stwierdzeń wydaje się, iż przedstawiona tutaj koncepcja prowadzenia tego rodzaju szkoleń jest trafna i można ją polecić jako godną naśladowania.

 

Przypisy

[1] BEDNAREK-MICHALSKA, B. Permanentne kształcenie bibliotekarzy. In Biuletyn EBIB [on-line]. 2002 nr 8 (37) [dostęp 21 luty 2004]. Dostępny w World Wide Web: http://ebib.oss.wroc.pl/2002/37/michalska.php. ISSN 1507-7187.

[2] KOSSOWSKA, M., SOŁTYSIŃSKA, I. Szkolenia pracowników a rozwój organizacji. Kraków : Oficyna Ekonomiczna, 2002, s. 14. ISBN 83-88597-73-6.

[3] MAYO, A. Kształtowanie strategii szkoleń i rozwoju pracowników. Kraków : Oficyna Ekonomiczna, 2002, s. 19. ISBN 83-88597-72-8.

[4] SLOMAN, M. Strategia szkolenia pracowników. Warszawa : Wydaw. Naukowe PWN, 1997, s. 40-43. ISBN 8301122056.

[5] GŁOWACKA, T. Analiza dokumentu i jego opis przedmiotowy. Warszawa : Wydaw. SBP, 2003. ISBN 83-89316-09-9; GŁOWACKA, T. Kartoteka wzorcowa języka KABA : stosowanie w katalogowaniu przedmiotowym. Warszawa : Wydaw. SBP, 1997. ISBN 83-85778-86-1; Język haseł przedmiotowych KABA : zasady tworzenia słownictwa. Warszawa : Wydaw. SBP, 2000. ISBN 8387629545; STOPA, A. O treści książek : opracowanie rzeczowe piśmiennictwa. Warszawa : Wydaw. CEBID, 2002. ISBN 83-88581-07-4.

[6] BOYDELL, T., MALCOLM, L. Identyfikacja potrzeb szkoleniowych. Kraków : Oficyna Ekonomiczna : Dom Wydawniczy ABC, 2001, s. 7-28. ISBN 83-88597-25-6.

[7] Autorités RAMEAU [on-line]. [Paris] : Bibliotheque nationale de France, 2001- [dostęp 21 luty 2004]. Dostępny w World Wide Web: http://rameau.bnf.fr. ISSN 0246-1757.

[8] Library of Congress Authorities [on-line]. [Washington] : Library of Congress, 2002- [dostęp 21 luty 2004]. Dostępny w World Wide Web: http://authorities.loc.gov.

[9] Répertoire de vedettes-matiere [resource électronique] [on-line]. [Québec] : Bibliotheque de l'Université Laval, 2002- [dostęp 21 luty 2004]. Dostępny w World Wide Web: http://www.bibl.ulaval.ca/bd/rvm. ISSN 1204-5160.

[10] Recherche dans le fichier des propositions RAMEAU [on-line]. [Paris] : Bibliotheque nationale de France, 2002- [dostęp 21 luty 2004]. Dostępny w World Wide Web: http://webapp.bnf.fr/rameau/scripts/consult.htm.

[11] KOSSOWSKA, M. Ocena i rozwój umiejętności pracowniczych. Kraków : AKADE, 2001, s. 100-105. ISBN 83-7287-004-7.5. ISBN 83-7287-004-7.

 Początek strony



Doskonalenie zawodowe bibliotekarzy w zakresie katalogowania przedmiotowego / Małgorzata Dudziak-Kowalska, Barbara Janczak// W: Biuletyn EBIB [Dokument elektroniczny] / red. naczelny Bożena Bednarek-Michalska. - Nr 3/2004 (54) marzec. - Czasopismo elektroniczne. - [Warszawa] : Stowarzyszenie Bibliotekarzy Polskich KWE, 2004. - Tryb dostępu: http://www.ebib.pl/2004/54/dudziak.php. - Tyt. z pierwszego ekranu. - ISSN 1507-7187