EBIB 
Nr 2/2004 (53), Biblioteki a prawo. Artykuł
 Poprzedni artykuł Następny artykuł   

 


Bolesław Howorka

Zawód bibliotekarza w świetle przepisów prawnych


Referat wygłoszony na ogólnopolskiej konferencji Dziś i jutro zawodu bibliotekarza Nałęczów 19-20.09.2003 r.

Rozpocznę swój tekst od pytania, które może wydać się dziwne i niekorespondujące z podjętym tematem. Ale jest to pytanie ściśle związane z omawianym tu problemem.
O kim mówimy, że jest człowiekiem szczęśliwym? Co jest potrzebne człowiekowi, aby czuł się w pełni zadowolony ze swojego życia? Na to pytanie nie jest łatwo odpowiedzieć. Takich odpowiedzi może być wiele. I każda z nich może być, subiektywnie, uzasadniona. Prawdopodobnie i moja próba odpowiedzi na to pytanie będzie budzić wątpliwości.
Według mnie, człowiekiem szczęśliwym jest osoba ciesząca się dobrym zdrowiem, której bardzo dobrze układa się życie osobiste, rodzinne, której praca zawodowa przynosi dużo satysfakcji. A warunki osiągnięcia satysfakcji z wykonywanej pracy to m.in. przemyślany wybór zawodu i miejsca pracy oraz dobre przygotowanie zawodowe, potwierdzone przewidzianymi przez przepisy prawa dokumentami. Aby stać się "prawdziwym", tzn. formalnie uznanym profesjonalistą, posiadać stosowny dyplom, trzeba spełnić szereg przewidzianych przepisami prawa warunków, ukończyć odpowiednią szkołę średnią i uzyskać maturę, ukończyć uczelnię, napisać wymaganą prawem pracę dyplomową, zdać niezbędne (także określone stosownymi przepisami) egzaminy końcowe. Przewidziane przepisami prawa..., wymaganą prawem..., określone stosownymi przepisami... A więc problematyka "zawodu" pozostaje w ścisłym związku z prawem. Inaczej mówiąc: sprawy zawodu są na pewno przedmiotem zainteresowania prawa, prawników.

Jednakże wertując dostępne mi encyklopedie prawa, nie znalazłem w nich definicji pojęcia "zawód". W Nowej encyklopedii powszechnej PWN jest informacja, że problematyką zawodu zajmuje się przede wszystkim socjologia[1]. Według Encyklopedii, zawód to zespół czynności wyodrębnionych w ramach społecznego podziału pracy, wymagających przygotowania (kwalifikacji), wykonywanych przez jednostkę stale lub dorywczo i stanowiący dla niej źródło utrzymania; zawodem wykonywanym nazywa się zespół czynności, których wykonywanie stanowi gł. źródło utrzymania danej jednostki, zawodem wyuczonym - zespół czynności, do których wykonywania dana jednostka uzyskała przygotowanie teoretyczne i praktyczne; terminu "zawód" używa się często również na określenie kategorii zawodowej, tj. ogółu ludzi wykonujących określony zawód. Biorąc pod uwagę rodzaj działalności, stopień kwalifikacji, stanowisko w zespole pracy i stosunek do własności, rozróżnia się tzw. grupy społeczno-zawodowe. Zawód jest jednym z czynników kształtujących osobowość jednostki. Wybór zawodu określa jego intelektualny rozwój, wyznacza miejsce w społecznym podziale pracy, w skali prestiżu, określa przyjmowane systemy wartości, wzory zachowania, wpływa na aspiracje i ambicje życiowe, wprowadza w formy organizacyjne typy konfliktów itp. Współcześnie uwagę poświęca się zagadnieniu postawy pracownika, jego stosunkowi do wykonywanego zawodu, zaangażowania i satysfakcji, którą może z niego czerpać, a także badaniu dyspozycji jednostki ze względu na przydatność do określonych zawodów (selekcja zaw., poradnictwo psychol.)[2].

Z powyższej definicji (mogę tu jeszcze dodać, że przeglądając inne opracowania encyklopedyczne stwierdziłem, że podane w nich odpowiednie definicje tego pojęcia są podobne) wynika, że mówiąc o zawodzie musimy wyróżnić następujące elementy:

  • zespół wykonywanych czynności, które charakteryzują dany zawód, kwalifikacje; zarówno w dziełach encyklopedycznych, jak też i w innych opracowaniach, np. w Klasyfikacji zawodów i specjalności[3] wyodrębnia się pojęcie zawodu wyuczonego (zawód wyuczony to zespół czynności, do których wykonywania dana osoba uzyskała przygotowanie teoretyczne i praktyczne)[4]. Istnieje też pojęcie zawodu wykonywanego (Zawód wykonywany to wykonywanie konkretnej pracy (działalności) przynoszącej dochód lub zarobek)[5]; szereg dyskusji i wątpliwości związanych z tym elementem, wyróżnikiem, wynika z faktu, że często zakres obu tych pojęć nie pokrywa się, osoba wykonująca dany zawód ma przygotowanie profesjonalne, które nie odpowiada wykonywanemu zawodowi;
  • trwałość lub też systematyczność wykonywania określonych czynności; ten element przeciwstawia się wiązaniu pojęcia "zawód" z wykonywaniem prac doraźnych;
  • cel zarobkowy występujący w jakiejkolwiek postaci związanych z zawodem korzyści materialnych; i tu znowu przeciwstawia się temu elementowi pracę amatorską, pracę nieodpłatną wykonywaną z różnych motywów, np. pracę społeczną, charytatywną, pracę związaną z osobistymi szczególnymi zainteresowaniami, z "hobby" danej osoby.

Wynika z tego, że cechą zawodu jest nie tylko wykonywanie w sposób systematyczny określonego zespołu czynności (prac), ale i to, że ma ono na celu dostarczanie materialnych środków zaspakajających potrzeby jednostki. Z przytoczonej tu definicji (i nie tylko) wynika, że pojęcie zawodu stanowi kategorię nie tylko socjologiczną, lecz także ekonomiczną z uwagi na cel zarobkowy, związany z wykonywaniem zawodu.

Trudności związane ze znalezieniem prawnej definicji pojęcia "zawód" nie powinny prowadzić do wniosku, że prawnicy nie interesują się problemami zawodu, że nie ma prawnej definicji tego pojęcia. O problemach zawodu stanowi nasza Konstytucja. Tymi problemami zajmuje się gałąź prawa "prawo pracy". O zainteresowaniu prawników sprawami zawodu świadczą przepisy Kodeksu pracy, w którym znajduje się szereg postanowień związanych z problematyką zawodu. Obowiązują ustawy, przepisy wykonawcze, mówiące o sprawach zawodów (np. Ustawa o zawodzie lekarza, Ustawa o radcach prawnych). Znane są akty normatywne określające tabele stanowisk, wymagania kwalifikacyjne i zasady wynagradzania.

Prawnicy podejmowali próby sformułowania prawnej definicji pojęcia "zawód". Już w 1961 r., w Komitecie Pracy i Płacy, opracowano instrukcję, w której znalazły się zapisy mówiące, że pod pojęciem zawodu lub specjalności rozumie się wykonywanie w celach zarobkowych wynikającego z podziału pracy zespołu czynności (robót) społecznie użytecznych, oparte na kwalifikacjach (wiadomościach i umiejętnościach)[6]. W instrukcji uznano, że specjalność jest pojęciem węższym od pojęcia zawodu.

Informacje o tych działaniach znalazłem w dziele stanowiącym studium z zakresu materialnego prawa administracyjnego pod tytułem Zawód i jego prawna reglamentacja[7]. W dziele tym znalazłem także sformułowaną przez autorkę definicję zawodu: Zawodem jest osobiste wykonywanie wewnętrznie spójnego zbioru czynności (zadań), wymagających określonych kwalifikacji (wiedzy i/lub umiejętności), systematycznie i odpłatnie, na podstawie i w granicach obowiązującego porządku prawnego[8].

Jak z powyższych rozważań wynika, przedmiotem zainteresowania prawnika i treścią aktów normatywnych są takie zagadnienia dotyczące zawodu, jak:

  • określenie praw i obowiązków pracowników i pracodawców. Konstytucja RP w art. 65 ust. 1 stanowi: Każdemu zapewnia się wolność wyboru i wykonywania zawodu oraz wyboru miejsca pracy. Wyjątki określa ustawa[9]. Natomiast art. 1 Kodeksu Pracy stanowi, że Kodeks pracy określa prawa i obowiązki pracowników i pracodawców[10];
  • określenie zespołu czynności składających się na określony zawód. Stosowne postanowienia można znaleźć w ustawach; także w ustawach zapisane zostały wyjątki od konstytucyjnej zasady wolności wyboru i wykonywania zawodu oraz wyboru miejsca pracy, o reglamentacji wykonywania zawodu, m.in. w związku z art. 17 ust. 1 Konstytucji. W obowiązującej Ustawie o bibliotekach w art. 29 ust. 1 stwierdza się, że grupę zawodową bibliotekarzy stanowią pracownicy zatrudnieni na stanowiskach bibliotekarskich, posiadający kwalifikacje bibliotekarskie; ust. 2 tego art. mówi o dwóch "podgrupach" bibliotekarzy, o pracownikach służby bibliotecznej i o bibliotekarzach dyplomowanych; ust. 3 dopuszcza zatrudnienie w bibliotekach specjalistów innych zawodów związanych z działalnością biblioteczną[11];
  • określenie niezbędnych wymagań kwalifikacyjnych od osób wykonujących dany zawód (najczęściej w przepisach wykonawczych, stanowiących o działalności określonych instytucji, m.in. w odniesieniu do bibliotekarzy i bibliotek w przepisach wykonawczych do Ustawy o bibliotekach i Ustawy o szkolnictwie wyższym);
  • określenie tabeli stanowisk, nazw stanowisk przede wszystkim pracowników działalności podstawowej instytucji (także w przepisach wykonawczych, stanowiących o działalności określonych instytucji);
  • określenie zasad kształtowania się wynagrodzeń osób wykonujących określone zawody (art. 10 § 2 Kodeksu pracy: Państwo określa minimalną wysokość wynagrodzenia za pracę; rozdział I w dziale trzecim Kodeksu pracy: Ustalanie wynagrodzenia za pracę i innych świadczeń związanych z pracą); i tu znowu szczegółowe postanowienia dotyczące wynagrodzeń bibliotekarzy zostały zawarte przede wszystkim w przepisach wykonawczych, wydanych w oparciu o postanowienia Ustawy o bibliotekach i Ustawy o szkolnictwie wyższym.

Sprawy związane z wykonywaniem zawodu bibliotekarza poruszały przepisy pochodzące z okresu 1918-1939, przepisy wydane przed II wojną światową. Można tu m.in. wymienić następujące (ważniejsze) akty normatywne:

  • Ustawę o państwowej służbie cywilnej z dnia 17 lutego 1922 r.[12] Przepisy tej ustawy dotyczyły m.in. stosunku pracy osób zatrudnionych w bibliotekach.
  • Ustawę o szkołach akademickich z dnia 13 lipca 1920 r.[13] Pod rządem ustawy z 1920 r. weszło w życie rozporządzenie Prezydenta RP z dnia 24 lutego 1928 r. o stosunku służbowym pracowników państwowych szkół akademickich i pomocniczych sił naukowych tych szkół, w którym znalazły się postanowienia mówiące o powołaniu do pracy w uczelni bibliotekarzy o najwyższych kwalifikacjach (kustoszy)[14].
  • Ustawę o szkołach akademickich z dnia 15 marca 1933 r. Tu tylko jedno zdanie (trzecie) poświęcono trybowi powoływania bibliotekarzy (nazwanych tu "urzędnikami bibliotek")[15].
  • Rozporządzenie Rady Ministrów o ustanowieniu tabeli stanowisk we władzach i urzędach państwowych z dnia 26 czerwca 1924 r. Tu w załączniku nr 8 podano stanowiska: dyrektor biblioteki, bibliotekarz, asystent biblioteczny, adiunkt biblioteczny[16].
  • Rozporządzenie Rady Ministrów o służbie przygotowawczej i egzaminie kandydatów na stanowiska I kategorii w państwowej służbie bibliotecznej z dnia 11 kwietnia 1930 r.[17]
  • Rozporządzenie Rady Ministrów o służbie przygotowawczej i egzaminie kandydatów na stanowiska II kategorii w państwowej służbie bibliotecznej z dnia 11 kwietnia 1930 r.[18]
  • Rozporządzenie Rady Ministrów o ustanowieniu tabeli stanowisk we władzach, urzędach i instytucjach państwowych z dnia 19 grudnia 1933 r. W tabeli występują następujące stanowiska bibliotekarskie: dyrektor Biblioteki Narodowej, kierownik biblioteki, kustosz biblioteki, bibliotekarz, adiunkt biblioteki, asystent biblioteki[19].
  • Dekret z dnia 17 kwietnia 1946 r. o bibliotekach i opiece nad zbiorami bibliotecznymi nie odnosił się bezpośrednio do spraw zawodu bibliotekarza[20].

Do problemów związanych ze stosunkiem służbowym i uposażeniami bibliotekarzy odniosło się kilka wcześniejszych (sprzed dnia 17 kwietnia 1946 r.) dekretów PKWN, stanowiących o stosunku służbowym i o uposażeniach funkcjonariuszy państwowych, pracowników państwowych, pracowników władz, urzędów, zakładów i instytucji państwowych[21]. Stosunek służbowy m.in. bibliotekarzy normował Dekret z dnia 14 maja 1946 r. o tymczasowym unormowaniu stosunku służbowego funkcjonariuszów państwowych[22]. O bibliotekarzach dyplomowanych zatrudnionych w bibliotekach naukowych stanowiło, wydane w oparciu o przepisy Ustawy z dnia 4 lutego 1949 r. o uposażeniu pracowników państwowych, rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 14 lipca 1965 r.[23] Ta sama ustawa z 1949 r. stanowiła podstawę do wydania Rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 27 sierpnia 1966 r. w sprawie uposażenia pracowników służby bibliotecznej[24]. Przepisy te mówiły także o wymogach kwalifikacyjnych pracowników służby bibliotecznej.

O pracownikach bibliotek stanowiła Ustawa o bibliotekach z dnia 9 kwietnia 1968 r.[25] Art. 29 ust. 1 stanowił: Pracownicy, zatrudnieni na stanowiskach bibliotekarskich, tworzą zawodową grupę bibliotekarzy. Dalej, art. 30 ust. 1 mówił, że w bibliotekach naukowych można zatrudniać także inne osoby (pracowników naukowo-badawczych, bibliotekarzy dyplomowanych i pracowników służby bibliotecznej, dyplomowanych pracowników dokumentacji naukowej oraz pracowników inżynieryjnych, technicznych i równorzędnych). Art. 29 ust. 4 powołanej ustawy stanowił podstawę do wydania przepisów, jednolitych i obowiązujących we wszystkich bibliotekach, także w bibliotekach naukowych, przepisów regulujących zasady wynagradzania bibliotekarzy, a także stanowiących o wymaganiach kwalifikacyjnych dla pracowników służby bibliotecznej[26]. Te przepisy przez około dziesięć lat regulowały problemy związane ze stanowiskami, kwalifikacjami i wynagrodzeniami wszystkich bibliotekarzy.

Przepisy rozporządzenia z 1974 r. zostały zmienione po wejściu w życie przepisów Ustawy o upowszechnianiu kultury oraz o prawach i obowiązkach pracowników upowszechniania kultury z dnia 26 kwietnia 1984 r.[27] Art. 9 ust. 2 tej ustawy stanowił: Biblioteki i muzea są także instytucjami i placówkami upowszechniania kultury w rozumieniu ustaw. W rozdziale 4 tej ustawy: Pracownicy instytucji i placówek upowszechniania kultury, znalazły się postanowienia (art. 23) stanowiące podstawę do wydania przez Ministra Kultury i Sztuki przepisów (rozporządzenia) określających m.in. wymagania kwalifikacyjne, zasady i tryb stwierdzania kwalifikacji oraz dokonywania ocen kwalifikacyjnych, uprawniających do zajmowania określonych stanowisk w instytucjach i placówkach upowszechniania kultury (ust. 6 pkt 1)[28]. Ważne były tu postanowienia ust. 2 mówiące o powinnościach pracowników upowszechniania kultury; powinni oni: 1) mieć odpowiednie do zajmowanego stanowiska kwalifikacje ogólne i specjalistyczne, 2) wykazywać się właściwą postawą etyczną i obywatelską, 3) czynnie uczestniczyć w życiu kulturalnym środowiska, 4) akceptować i realizować cele polityki kulturalnej państwa. Art. 26 rozporządzenia stanowił: Pracownicy upowszechniania kultury, zatrudnieni w instytucjach i placówkach upowszechniania kultury przedsiębiorstw i innych państwowych jednostek organizacyjnych oraz organizacji spółdzielczych i społecznych, są wynagradzani według zasad określonych w niniejszej ustawie i wydanych na jej podstawie przepisów albo - zgodnie z przyjętym przez tych pracowników wyborem - według zasad obowiązujących w układach zbiorowych pracy lub innych przepisach obowiązujących w ich zakładach pracy.

Jednolite przepisy o stanowiskach, wymaganiach kwalifikacyjnych oraz wynagrodzeniach pracowników bibliotek (powołane tu wyżej Rozporządzenie w sprawie wynagradzania pracowników placówek upowszechniania kultury, archiwów państwowych i Filmoteki Polskiej stanowiło, że stosuje się je m.in. do pracowników zatrudnionych w bibliotekach publicznych i w bibliotekach szkół wyższych) obowiązywały do dnia 1 września 1985 r.

Rozporządzenie w sprawie wymagań kwalifikacyjnych, zasad i trybu stwierdzania kwalifikacji oraz dokonywania ocen kwalifikacyjnych, uprawniających do zajmowania określonych stanowisk w instytucjach i placówkach upowszechniania kultury[29] wprowadziło odmienne od dotąd obowiązujących postanowienia w sprawie stanowisk i kwalifikacji pracowników zatrudnionych w bibliotekach, ośrodkach informacji naukowej oraz przy konserwacji zbiorów bibliotecznych, pracowników jednostek organizacyjnych, do których odnoszą się przepisy ustawy. W bibliotekach pojawiło się nowe stanowisko: "starszego kustosza", stanowisko, którego nie ma np. w bibliotekach szkół wyższych.

Ustawa o bibliotekach z dnia 27 czerwca 1997 r.[30] o sprawach pracowników bibliotek w cytowanym tu już art. 29 stanowi:

  1. Pracownicy zatrudnieni na stanowiskach bibliotekarskich powinni posiadać kwalifikacje bibliotekarskie. Tworzą oni grupę zawodową bibliotekarzy.
  2. Do pracowników, o których mowa w ust. 1, należą:1) pracownicy służby bibliotecznej: młodszy bibliotekarz, bibliotekarz, starszy bibliotekarz, kustosz i starszy kustosz, 2) bibliotekarze dyplomowani: asystent, adiunkt, kustosz dyplomowany, starszy kustosz dyplomowany.
  3. W bibliotekach mogą być zatrudnieni, w razie potrzeby, specjaliści innych zawodów związanych z działalnością biblioteczną.
  4. Minister właściwy do spraw kultury i ochrony dziedzictwa narodowego w porozumieniu z właściwymi ministrami określi, w drodze rozporządzenia, wymagania kwalifikacyjne uprawniające do zajmowania określonych stanowisk w bibliotekach oraz trybu stwierdzania tych kwalifikacji.

Te przepisy, a także przepisy art. 31 Ustawy o organizowaniu i prowadzeniu działalności kulturalnej z dnia 25 października 1991 r.[31], stanowią podstawę wydania rozporządzeń wykonawczych:

  1. Rozporządzenia Ministra Kultury i Sztuki z dnia 9 marca 1999 r. w sprawie wymagań kwalifikacyjnych uprawniających do zajmowania określonych stanowisk w bibliotekach oraz trybu stwierdzania tych kwalifikacji[32],
  2. Rozporządzenia Ministra Kultury i Sztuki z dnia 23 kwietnia 1999 r. w sprawie zasad wynagradzania pracowników zatrudnionych w instytucjach kultury prowadzących w szczególności działalność w zakresie upowszechniania kultury[33].

O sprawach zawodu bibliotekarza zatrudnionego w szkole wyższej stanowiły i stanowią przepisy ustaw określających zasady działania tych instytucji. Należy tu wskazać, że ustawy obowiązujące w latach 1918 - 1947 problemom bibliotekarzy poświęciły bardzo mało miejsca. Pod rządem Ustawy o szkołach akademickich z dnia 13 lipca 1920 r.[34] weszło w życie Rozporządzenie Prezydenta RP o stosunku służbowym pracowników państwowych szkół akademickich... z dnia 24 lutego 1928 r.[35], w którym znalazły się postanowienia mówiące o powołaniu do pracy w uczelni bibliotekarzy o najwyższych kwalifikacjach - kustoszy. To rozporządzenie, z nieistotnymi dla bibliotekarzy zmianami, obowiązywało pod rządem kolejnej Ustawy o szkołach akademickich z dnia 15 marca 1933 r.[36]

W Dekrecie o organizacji nauki i szkolnictwa wyższego z dnia 28 października 1947 r.[37] nie było żadnych postanowień dotyczących pracowników bibliotek uczelnianych. Nic na ten temat nie mówił również kolejny akt normatywny, regulujący zasady funkcjonowania szkół wyższych: Ustawa o szkolnictwie wyższym i o pracownikach nauki z dnia 15 grudnia 1951 r.[38]. Natomiast o tych sprawach stanowił wydany pod rządem tej ustawy "statut wzorcowy"[39]. Niewątpliwie bardzo ważną dla bibliotekarzy i dokumentalistów była kolejna Ustawa o szkolnictwie wyższym z dnia 5 listopada 1958 r.[40] W tym akcie normatywnym, w dziale IV zatytułowanym Nauczyciele akademiccy i inni pracownicy szkoły, w rozdziale 1: Nauczyciele akademiccy po raz pierwszy znalazły się postanowienia o powoływaniu na odpowiednie stanowiska (starszego kustosza dyplomowanego, kustosza dyplomowanego, adiunkta bibliotecznego, asystenta bibliotecznego, a także starszego dokumentalisty dyplomowanego, dokumentalisty dyplomowanego, adiunkta dokumentacji naukowej, asystenta dokumentacji naukowej) bibliotekarzy dyplomowanych i dyplomowanych pracowników dokumentacji naukowej. Ponadto art. 128 stanowił, że w szkole wyższej, na podstawie umowy o pracę zawartej przez rektora, zatrudnia się, na wniosek dyrektora biblioteki głównej, pracowników służby bibliotecznej. Art. 129 stworzył podstawę do stanowienia, w drodze rozporządzenia, tabeli stanowisk dla pracowników[41].
Według art. 131 ust. 3 Ustawy o szkolnictwie wyższym z dnia 4 maja 1982 r.[42] bibliotekarze dyplomowani oraz dyplomowani pracownicy dokumentacji naukowej byli pracownikami naukowo-dydaktycznymi, nauczycielami akademickimi. O ich stanowiskach stanowiły dalsze przepisy tego aktu normatywnego (art. 141 i 142), kolejny art. (143) mówił o ich kwalifikacjach oraz o trybie zatrudniania, a art. 145 ust. 6 o czasie pracy.

Z początkiem roku akademickiego 1990/1991 weszła w życie obowiązująca obecnie Ustawa o szkolnictwie wyższym z dnia 12 września 1990 r.[43] W ustawie tej, w dziale IV Pracownicy uczelni, art. 75 ust. 1 stanowi: Uczelnia zatrudnia nauczycieli akademickich i pracowników nie będących nauczycielami akademickim; i dalej w ust. 4: Pracownikami uczelni nie będącymi nauczycielami akademickimi są: [...] 2) pracownicy biblioteczni oraz dokumentacji i informacji naukowej [...]. Do pracowników bibliotecznych odnoszą się przepisy art. 77
1. Przepisy dotyczące pracowników naukowo-dydaktycznych stosuje się odpowiednio do pracowników wymienionych w art. 75 ust. 4 pkt 2 i mających uprawnienia bibliotekarzy dyplomowanych oraz dyplomowanych pracowników dokumentacji i informacji naukowej, zatrudnionych na stanowiskach: starszego kustosza i starszego dokumentalisty dyplomowanego, kustosza i dokumentalisty dyplomowanego, adiunkta bibliotecznego i adiunkta dokumentacji i informacji naukowej oraz asystenta bibliotecznego i asystenta dokumentacji i informacji naukowej, jeżeli ustawa lub przepisy szczególne nie stanowią inaczej. 2. Przepisy dotyczące pracowników dydaktycznych stosuje się odpowiednio do pracowników bibliotecznych oraz dokumentacji i informacji naukowej, zatrudnionych na stanowiskach: kustosza bibliotecznego, starszego bibliotekarza i starszego dokumentalisty, jeżeli ustawa lub przepisy szczególne nie stanowią inaczej. W art. 82 zawarte zostały delegacje dla ministra właściwego do spraw szkolnictwa wyższego do wydania w drodze rozporządzenia. Chodzi tu o:

  1. o warunki, jakie powinien spełniać kandydat na dyplomowanego bibliotekarza oraz na dyplomowanego pracownika dokumentacji i informacji naukowej,
  2. o zasady oraz tryb postępowania kwalifikacyjnego przyznającego uprawnienia bibliotekarza dyplomowanego i dyplomowanego pracownika dokumentacji i informacji naukowej,
  3. o zasady awansowania dyplomowanego bibliotekarza i dyplomowanego pracownika dokumentacji i informacji naukowej).

Kolejne delegacje zostały zawarte w art. 83 ustawy:

  1. Kwalifikacje zawodowe, jakie powinna posiadać osoba zatrudniana na stanowisku dydaktycznym, określa statut uczelni.
  2. Minister właściwy do spraw szkolnictwa wyższego określi, w drodze rozporządzenia, kwalifikacje zawodowe, jakie powinna posiadać osoba zatrudniona na jednym ze stanowisk, o których mowa w art. 77 ust. 2, uwzględniając staż pracy i praktyki zawodowe.

Te przepisy stanowią podstawę wydania:

  • Rozporządzenia Ministra Edukacji Narodowej z dnia 29 stycznia 1992 r. w sprawie warunków, jakie powinien spełniać kandydat na dyplomowanego bibliotekarza oraz na dyplomowanego pracownika dokumentacji i informacji naukowej, zasad i trybu postępowania kwalifikacyjnego, a także zasad awansowania dyplomowanego bibliotekarza i dyplomowanego pracownika dokumentacji i informacji naukowej[44];
  • Zarządzenia Ministra Edukacji Narodowej z dnia 23 października 1991 r. w sprawie określenia kwalifikacji zawodowych, jakie powinna posiadać osoba zatrudniana w uczelni na stanowisku kustosza bibliotecznego, starszego bibliotekarza i starszego dokumentalisty[45].

O wynagrodzeniach pracowników szkół wyższych stanowi art. 117a ust. 1 ustawy Warunki wynagradzania za pracę i przyznawania innych świadczeń związanych z pracą dla pracowników zatrudnionych w uczelni państwowej, do czasu objęcia ich układem zbiorowym pracy lub regulaminem wynagradzania, określi, w drodze rozporządzenia, minister właściwy do spraw szkolnictwa wyższego, w porozumieniu z ministrem właściwym do spraw prac [...]. Na tej podstawie wydane zostało rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej w sprawie warunków wynagradzania za pracę i przyznawania innych świadczeń związanych z pracą dla pracowników uczelni państwowych z dnia 26 września 2001 r.[46]

Ustawa o szkolnictwie wyższym stanowi także o wymaganiach kwalifikacyjnych od osoby ubiegającej się o stanowisko dyrektora biblioteki głównej uczelni. Art. 66 ust. 1 mówi, iż Dyrektorem biblioteki głównej może być osoba posiadająca uprawnienia bibliotekarza dyplomowanego. Dyrektorem biblioteki głównej może być także osoba posiadająca tytuł naukowy. Należy tu dodać, że podobne regulacje obowiązują w wyższych szkołach zawodowych[47].

Do spraw omawianych w tym tekście niewiele wnoszą przepisy Ustawy o jednostkach badawczo-rozwojowych z dnia 25 lipca 1985 r.[48], które w zasadzie, w sprawach dotyczących bibliotekarzy, odsyłają do innych przepisów, przede wszystkim do przepisów obowiązujących w szkołach wyższych.

Inaczej przedstawia się sytuacja pracowników bibliotek szkolnych oraz bibliotek innych placówek systemu oświaty służących realizacji programów nauczania i wychowania, edukacji kulturalnej i informacyjnej dzieci i młodzieży oraz kształceniu i doskonaleniu nauczycieli[48] oraz bibliotek pedagogicznych służących potrzebom oświaty i wychowania, w tym kształcenia i doskonalenia kadry pedagogicznej[50]; do tej grupy zawodowej zawsze odnosiły się przepisy odpowiednich ustaw stanowiących o zawodzie nauczyciela, od wielu lat i obecnie jest to Ustawa Karta Nauczyciela[51]. Powołane tu przepisy w art. 42 ust. 3 pkt. 11 mówią wyłącznie o tygodniowym czasie pracy "nauczycieli - bibliotekarzy bibliotek szkolnych" (to wszystko, co na temat bibliotekarzy szkolnych stanowią wspomniane przepisy). Z powyższych postanowień Karty Nauczyciela wynika, że osoby zatrudnione w bibliotekach szkolnych są przede wszystkim nauczycielami (wykonują zawód nauczyciela), stąd należy wyciągnąć wniosek, że w rozumieniu przepisów nie są one bibliotekarzami, nie reprezentują tego zawodu, są nauczycielami wykonującymi określone zadania w bibliotece szkolnej[52]. W tej sytuacji, zdaniem autora, problemy "nauczycieli - bibliotekarzy bibliotek szkolnych" nie muszą być przedmiotem zainteresowania autora tego opracowania[53].

Także nie poświęcono tu więcej miejsca przepisom dotyczącym zatrudnienia bibliotekarzy w bibliotekach zakładów opieki zdrowotnej, domów pomocy społecznej, zakładów karnych, poprawczych i schronisk dla nieletnich, a także jednostek organizacyjnych podległych Ministrowi Obrony Narodowej i Ministrowi Spraw Wewnętrznych i Administracji, o których jest mowa w art. 26 ust. 1 Ustawy o bibliotekach. Najczęściej do tych bibliotekarzy stosuje się, odpowiednio, przepisy obowiązujące w bibliotekach publicznych. Ustawa o bibliotekach w art. 26 ust. 2 stanowi: Właściwi ministrowie, w porozumieniu z właściwym do spraw kultury i ochrony dziedzictwa narodowego, określą, w drodze rozporządzenia, zasady organizacji obsługi bibliotecznej, o której mowa w ust. 1 oraz zasady współdziałania bibliotek publicznych w wykonywaniu tej obsługi. Między innymi można tu wymienić kilka aktów normatywnych, np. mówiących o zasadach organizacji obsługi bibliotecznej w zakładach karnych, poprawczych i schroniskach dla nieletnich oraz zasadach współdziałania bibliotek publicznych w wykonywaniu tej obsługi[54], o zasadach organizacji obsługi bibliotecznej w domach pomocy społecznej oraz zasadach współdziałania bibliotek publicznych w wykonywaniu tej obsługi[55], o zasadach organizacji obsługi bibliotecznej w jednostkach organizacyjnych Ministerstwa Obrony Narodowej oraz zasadach współdziałania bibliotek publicznych w wykonywaniu tej obsługi[56].

Zawód bibliotekarza, w świetle obecnie obowiązujących przepisów Ustawy o bibliotekach, jest zawodem otwartym. Aby stać się bibliotekarzem, wystarczy być zatrudnionym na stanowisku bibliotekarskim, spełniać warunki określone w art. 29 Ustawy o bibliotekach. Nie trzeba, ale "powinno się" mieć kwalifikacje bibliotekarskie; dalej - to już jest sprawa stosownych taryfikatorów, przepisów stanowionych przez odpowiednich ministrów, upoważnionych do tego przez ustawy (np. powoływaną tu już Ustawę o bibliotekach bądź też Ustawę o szkolnictwie wyższym). Istota reglamentacji zawodu zawiera się w ograniczeniu dostępu do wykonywania zawodu, na nakazie jego wykonywania w myśl określonych zasad, bądź w ramach określonych organizacyjnoprawnych form działań albo w nakazie zaniechania lub zakazie wykonywania zawodu, niekiedy także w zakazie wykonywania równocześnie dwóch różnych zawodów[57].

Problematyka reglamentacji wykonywania zawodu pozostaje w związku z art. 17 ust. 1 Konstytucji: W drodze ustawy można tworzyć samorządy zawodowe, reprezentujące osoby wykonujące zawody zaufania publicznego i sprawujące pieczę nad należytym wykonywaniem tych zawodów w granicach interesu publicznego i dla jego ochrony. Te przepisy stanowią wyraz dążenia Państwa, aby zawody zaufania publicznego opierały się na samorządach zawodowych, na zawodowych organizacjach, do których obowiązkowo muszą należeć osoby wykonujące dany zawód. Organizacje te sprawują pieczę nad należytym wykonywaniem zawodu w granicach interesu publicznego i dla jego obrony. Państwo w drodze ustawy (ograniczającej wolność wyboru i wykonywania zawodu, zagwarantowaną w art. 65 ust. 1 Konstytucji) powierza samorządom zawodowym wykonywanie określonych funkcji publicznych, m.in. prawo ustalenia, jakie kryteria decydują o dopuszczeniu do zawodu, w trosce o wysoki poziom świadczonych usług. Istotą samorządu zawodowego jest dbałość o wysoki poziom kwalifikacji członków korporacji zawodowej. Organizacja ta realizuje zasady "reglamentacji wykonywania zawodu" w oparciu o przepisy ustaw, zgodnie z art. 65 ust. 1 Konstytucji.

Reglamentacja wykonywania zawodu oznacza ograniczenie swobody w zakresie dostępu do zawodu i sposobu jego wykonywania za pomocą powszechnie obowiązujących norm zawierających nakazy i zakazy, w ochronie szeroko pojętego interesu publicznego, a interes publiczny to dobro wspólne, którego ochrona wyznacza granice prawem dozwolonej ingerencji administracji publicznej w stosunki społeczne i gospodarcze oraz w sferę życia prywatnego jednostki[58].

Reglamentowane są "zawody zaufania publicznego", na wykonywanie zawodu lekarza, pielęgniarki, adwokata, radcy prawnego bądź sędziego wpływ mają decyzje podejmowane w oparciu o postanowienia stosownych ustaw, odpowiednich organów korporacji zawodowych (np. Ustawa o zawodzie lekarza w art. 5 ust. 1 stanowi: Okręgowa rada lekarska przyznaje [...] prawo wykonywania zawodu lekarza albo prawo wykonywania zawodu lekarza stomatologa...[59], a Ustawa o radcach prawnych w art. 241 ust. 2 stanowi, że Wpisu na listę radców prawnych dokonuje rada okręgowej izby radców prawnych na wniosek zainteresowanego. Listę prowadzi rada okręgowej izby radców prawnych właściwa dla miejsca jego zamieszkania. Podstawą wpisu jest uchwała okręgowej izby radców prawnych[60]. Ustawa może wprowadzać różne ograniczenia, m.in. zakazywać równoczesnego wykonywania dwóch różnych zawodów (np. art. 26 Ustawy o radcach prawnych nie pozwala na wykonywanie tego zawodu przez osoby wykonujące m.in. zawody: sędziego, prokuratora, notariusza, komornika).

Dlaczego w tym opracowaniu przedstawiam informacje o reglamentacji wykonywania zawodu? Niektóre, związane z tymi sprawami, zupełnie nowe problemy, mogą w najbliższych latach stać się, chociażby w części, istotne dla sytuacji prawnej zawodu bibliotekarza po wstąpieniu Polski do Unii Europejskiej. Jak wiadomo, każdy kraj, członek Unii ma obowiązek implementowania dyrektyw Rady Unii Europejskiej. Dyrektywa Rady 89/48 EEC uznaje stowarzyszenia bibliotekarskie w danym kraju za te, które gwarantują i regulują w poszczególnych państwach członkowskich wymagany poziom wykształcenia (na poziomie co najmniej trzyletnich studiów wyższych) [(sic!) podkreślenie BH] do wykonywania zawodu bibliotekarza i pracownika informacji naukowej. Unia Europejska pozostawia w gestii państw członkowskich decyzje o minimalnym poziomie kwalifikacji (w zakresie bibliotekoznawstwa i informacji naukowej), jakie należy posiąść, aby ten zawód wykonywać. Stowarzyszenia bibliotekarskie mają za zadanie weryfikować dyplomy bibliotekarzy-obcokrajowców chcących uprawiać ten zawód w danym kraju[61].

Dzisiaj, w sytuacji, gdy członkami Stowarzyszenia Bibliotekarzy Polskich, samorządnej organizacji społecznej o charakterze fachowym i naukowym, zrzeszającej osoby związane zawodowo lub naukowo ze sprawami bibliotekarstwa i informacji naukowej[62], są tylko niektórzy reprezentanci naszego zawodu, trzeba zgłosić wątpliwości, czy nasza organizacja spełnia warunki do tego, by wykonywać zadania przewidziane w dyrektywie. Dlatego trzeba poszukiwać innych rozwiązań. Należy rozważyć, czy nie byłoby celowe stworzenie podstaw prawnych do utworzenia w Polsce organizacji zrzeszających polskie biblioteki. Obecnie, w świetle obowiązujących przepisów Prawo o stowarzyszeniach[63], nie jest to możliwe. Warunki do powołania takich organizacji - związków bibliotek - mogłyby powstać w oparciu o przepisy nowej, podobno aktualnie opracowywanej Ustawy o bibliotekach. Należy zamieścić w niej stosowne postanowienia, takie, jakie są w art. 104 Ustawy o prawie autorskim i o prawach pokrewnych[64], które pozwoliłyby na tworzenie stowarzyszeń osób prawnych - bibliotek, na zasadach określonych ustawą Prawo o stowarzyszeniach.

Przedstawione tu uwagi, dotyczące statusu prawnego zawodu bibliotekarza, pozwalają na sformułowanie kilku wniosków końcowych.

Zawód bibliotekarza jest zawodem otwartym. O tym, czy pracownik posiada kwalifikacje do pracy w bibliotece, decyduje wyłącznie pracodawca w oparciu o obowiązujące przepisy stanowiące o wymaganiach kwalifikacyjnych. Przepisy stanowiące o wymaganiach kwalifikacyjnych dla osób ubiegających się o pracę w bibliotece nie są rygorystyczne. Stwierdzenie to opiera się przede wszystkim na przepisach ustawowych: art. 29 ust. 1 Ustawy o bibliotekach mówi, że bibliotekarzami są osoby zatrudnione na stanowiskach bibliotekarskich, osoby, które powinny mieć kwalifikacje bibliotekarskie. Za tymi postanowieniami idą przepisy wykonawcze dopuszczające m.in. do zatrudniania na stanowiskach bibliotekarskich osób posiadających wykształcenie średnie oraz przeszkolenie specjalistyczne, a także osób posiadających wykształcenie wyższe - nie bibliotekarskie, odpowiadające wykonywanej specjalności. Należy rozważyć, czy jest to właściwe rozwiązanie, a także, czy sprawy dotyczące zawodu bibliotekarza wykonywanego w bibliotekach różnych rodzajów (może z wyjątkiem nauczycieli - bibliotekarzy szkolnych i bibliotekarzy dyplomowanych - nauczycieli akademickich) nie powinno się uregulować przepisami jednego aktu normatywnego Ustawy o bibliotekach i zawodzie bibliotekarza?

Z przedstawionego tu przeglądu najważniejszych, zdaniem autora, przepisów odnoszących się do zawodu bibliotekarza wynika, że nie jest to zawód "jednolity". Analiza tych aktów normatywnych prowadzi do wniosku, że w ramach tego zawodu można wyróżnić co najmniej trzy grupy pracowników:

  • bibliotekarzy zatrudnionych w bibliotekach publicznych oraz w innych bibliotekach, do których odnoszą się przepisy art. 26 Ustawy o bibliotekach,
  • bibliotekarzy zatrudnionych w bibliotekach, które według ustawy mają status "bibliotek naukowych", przede wszystkim w bibliotekach szkół wyższych - akademickich i zawodowych, bibliotekach jednostek badawczo rozwojowych, a także w bibliotekach głównych niektórych bibliotek publicznych,
  • nauczycieli - bibliotekarzy bibliotek szkolnych.

Obowiązująca Ustawa o bibliotekach nie jest aktem normatywnym odnoszącym się do wszystkich bibliotek i wszystkich bibliotekarzy. Wynika to przede wszystkim z postanowień art. 2 Ustawy: W zakresie nie uregulowanym ustawą do bibliotek stosuje się odpowiednio przepisy o organizowaniu i prowadzeniu działalności kulturalnej. Jest to akt normatywny odnoszący się przede wszystkim do tych bibliotek, do których można w zakresie nieuregulowanym ta ustawą zastosować odpowiednio przepisy ustawy o organizowaniu i prowadzeniu działalności kulturalnej. Należy rozważyć, czy takie rozwiązanie jest właściwe, czy sprawy bibliotek i bibliotekarzy nie powinny być uregulowane w jednym akcie normatywnym?

Wbrew postanowieniom obowiązującej Ustawy o bibliotekach w niektórych, licznych i liczących się bibliotekach obowiązują tabele stanowisk oraz wymagania kwalifikacyjne ustanowione w oparciu o inne ustawy, odbiegające w swoje treści od ustalonych w powołanych przepisach Ustawy o bibliotekach, w przepisach wykonawczych do tej ustawy. Przepisy wykonawcze do Ustawy o szkolnictwie wyższym (np. Zarządzenie Ministra Edukacji Narodowej z dnia 23 października 1991 r. w sprawie określenia kwalifikacji zawodowych, jakie powinna posiadać osoba zatrudniana w uczelni na stanowisku kustosza bibliotecznego, starszego bibliotekarza i starszego dokumentalisty)[65] przewidują w bibliotekach szkół wyższych inny układ stanowisk bibliotekarskich (np. brak tam stanowiska: starszego kustosza), obowiązują w tych bibliotekach inne wymagania kwalifikacyjne § 1. 1. Na stanowisku kustosza bibliotecznego, starszego bibliotekarza i starszego dokumentalisty może być zatrudniona osoba, która posiada:

  1. tytuł zawodowy magistra, magistra inżyniera, lekarza lub inny równorzędny,
  2. określony staż pracy w bibliotece naukowej.

W bibliotekach publicznych występuje stanowisko starszego kustosza, starszy bibliotekarz nie musi mieć wyższego wykształcenia, natomiast bibliotekarze, którzy muszą mieć wyższe wykształcenie, mogą mieć tytuł licencjata, nie wymaga się od nich posiadania "akademickiego" tytułu zawodowego. Te sprawy wymagają uporządkowania!

Duża grupa osób wykonujących zadania bibliotekarskie (nauczyciele - bibliotekarze bibliotek szkolnych) utrzymuje swój status nauczycielski, o ich sytuacji prawnej stanowią przepisy Ustawy Karta Nauczyciela[66].

Niezbędne są zmiany w obowiązujących przepisach prowadzące do zaimplementowania przepisów dyrektyw Unii Europejskiej dotyczących bibliotekarzy. Według tych przepisów bibliotekarzem jest osoba, która ukończyła studia wyższe (uzyskała co najmniej licencjat). Pozostali pracownicy bibliotek (nie mający stosownego wykształcenia), nie są w rozumieniu przepisów obowiązujących w państwach stowarzyszonych bibliotekarzami. W tej sytuacji należałoby ustanowić nowe przepisy o zawodzie bibliotekarza (np. Ustawa o bibliotekach i zawodzie bibliotekarza)[67], stanowiące, że w bibliotekach są zatrudnieni: bibliotekarze dyplomowani (osoby posiadające kwalifikacje określone przepisami ustawy o szkolnictwie wyższym bądź też przepisami wykonawczymi do ustawy, nauczyciele akademiccy), bibliotekarze (osoby posiadające wyższe wykształcenie, zatrudnione na "ujednoliconych" stanowiskach). Trzeba tu rozwiązać sprawę stanowiska starszego kustosza bibliotekarza, który w bibliotece publicznej może mieć tylko licencjat, a więc wykształcenie inne, niższe niż wymagane od kustosza w szkole wyższej, w której musi to być koniecznie magister), oraz problem innych pracowników bibliotek (asystentów bibliotecznych, pomocników bibliotekarza?), czyli osób legitymujących się wykształceniem średnim, oraz pracowników technicznych i obsługi (np. magazynierów, pracowników reprografii).

Należy wyrazić przekonanie, że stosowne nowe przepisy (np. Ustawa o bibliotekach i zawodzie bibliotekarza)[68] pozostające w zgodzie z dyrektywami Unii Europejskiej, uznające, że bibliotekarzami mogą być wyłącznie osoby legitymujące się wykształceniem wyższym, znacząco wpłyną na podniesienie rangi naszego zawodu, na obraz bibliotekarzy w oczach społeczeństwa. I takie działania powinny być podjęte niezależnie od tego, czy Polska stanie się członkiem UE, czy też pozostanie poza Unią.

W tekście odwoływałem się do wielu przepisów. Ale to nie są wszystkie przepisy, które odnosiły się i odnoszą się obecnie do zawodu bibliotekarza. Różny był i jest stopień ważności tych aktów normatywnych, ich ranga. Uznałem, że powołałem tu przepisy, które wystarczająco dokumentują zaprezentowane w tym opracowaniu poglądy. Na koniec chciałbym przeprosić moje koleżanki i moich kolegów, pracowników bibliotek publicznych i innych bibliotek, że może zbyt wiele miejsca i czasu poświęciłem przepisom stanowiącym o bibliotekach działających w szkołach wyższych. Obawiam się, że tu mogły wystąpić pewne dysproporcje. Ale to już tak jest, że łatwiej jest pisać o aktach normatywnych dobrze autorowi znanych, o przepisach łatwiej dostępnych, znajdujących się w domowym archiwum autora - emeryta.

Każdy bibliotekarz, którego interesują starsze przepisy "prawa bibliotecznego" (jestem świadomy, że jest to wyłącznie określenie "umowne"), może odwołać się do cytowanego w tym tekście dzieła Tadeusza Zarzębskiego[69]. Z podjętym tu tematem wiążą się także informacje zawarte w referacie Małgorzaty Kłosowskiej Na marginesie klasyfikacji zawodów, wygłoszonym na konferencji Zawód bibliotekarza dziś i jutro[70].

 

Przypisy

[1] Nowa Encyklopedia PWN. T. 6. Warszawa: PWN, 1996, s. 997.

[2] Tamże.

[3] Klasyfikacja zawodów i specjalności. Warszawa: Główny Urząd Statystyczny, 1983, s. 8.

[4] Tamże.

[5] Systematyczny Słownik Zawodów. Warszawa: Główny Urząd Statystyczny, 1970, s. 6.

[6] Komitet Pracy i Płac to kolegialny organ przy Radzie Ministrów działający w latach 1960-1972.

[7] WOJTCZAK, K. Zawód i jego prawna reglamentacja. Poznań: Ars Boni et Aequi. 1999. ISBN 83-87148-22-9.

[8] Tamże, s. 50.

[9] Konstytucja Rzeczpospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r. DzU 97.78.483.

[10] Kodeks pracy. DzU 98.21.94 z późniejszymi zmianami.

[11] Ustawa o bibliotekach. Dz.U.97.85.539.

[12] DzU 22.21.164 z późniejszymi zmianami.

[13] Por. DzU 20.72.494 Rozdział VI Urzędnicy i służba szkół akademickich.

[14] DzU 33.76.551 Tytuł III Pomocnicze siły naukowe, art. 91-93 i 95-96.

[15] DzU 38.1.6 art. 24 ust. 1.

[16] DzU 24.64.631.

[17] DzU 30.36.294.

[18] DzU 30.36.295.

[19] DzU 33.102.780.

[20] DzU 46.26.163.

[21] ZARZĘBSKI, T. Polskie prawo biblioteczne 1773 - 1983. Katalog aktów normatywnych polskiego prawa bibliotecznego 1773 - 1983. Warszawa: Biblioteka Narodowa, 1985, poz. 202-204, s. 45.

[22] DzU 46.22.139. Por. ZARZĘBSKI, T. Polskie prawo..., poz. 242, s. 51.

[23] DzU 65.30.198 z późniejszymi zmianami.

[24] DzU 66.37.225.

[25] DzU 68.12.63 z późniejszymi zmianami.

[26] Rozporządzenie Rady Ministrów w sprawie wynagradzania pracowników placówek upowszechniania kultury, archiwów państwowych i Filmoteki Polskiej z dnia 16 sierpnia 1974 r. DzU 74.30.176.

[27] DzU 84.26.129.

[28] DzU 85.56.291.

[29] DzU 85.56.291.

[30] DzU 97.85.539 z późniejszymi zmianami.

[31] DzU 97.110.721 z późniejszymi zmianami.

[32] DzU 99.41.419.

[33] DzU 99.45.446 z późniejszymi zmianami.

[34] DzU 20.72.494.

[35] DzU 33.76.551.

[36] Jednolity tekst ogłoszony w DzU 38.1.6.

[37] DzU 47.66.415.

[38] DzU 52.6.38.

[39] Rada Ministrów ustaliła wzorcowy statut szkoły wyższej uchwałą nr 477 z dnia 4 czerwca 1952 r. ogłoszoną w Monitorze Polskim Nr A-57, poz. 883; bibliotek i bibliotekarzy dotyczyły §§ 42-48 tego statutu.

[40] DzU 58.68.336.

[41] Rozporządzenie Rady Ministrów w sprawie w sprawie ustalenia stanowisk służbowych i uposażeń pracowników służby bibliotecznej, zatrudnionych w bibliotekach szkół wyższych, Polskiej Akademii Nauk oraz w niektórych innych bibliotekach. DzU 58.59.295.

[42] DzU 82.14.113 z późniejszymi zmianami.

[43] DzU 90.65.385.

[44] DzU 92.15.59.

[45] MP 91.36.266.

[46] DzU 01.107.1182.

[47] Ustawa o wyższych szkołach zawodowych z dnia 26 czerwca 1997 r. DzU 97.96.590 z późniejszymi zmianami - art. 49 pkt 3 i art. 50 ust. 3).

[48] DzU 85.36.170 z późniejszymi zmianami.

[49] Art. 22 ust. 1 Ustawy o bibliotekach DzU 97.85.539.

[50] Art. 22 ust. 2 Ustawy o bibliotekach DzU 97.85.539.

[51] DzU 82.3.19 z późniejszymi zmianami.

[52] Warto tu wskazać, że wbrew temu, co zostało zapisane w obowiązującej Ustawie o bibliotekach (art. 22 ust. 1 zdanie 2 [...] w każdej szkole publicznej jest prowadzona biblioteka szkolna), Ustawa o systemie oświaty (tekst jednolity w DzU 96.67.329 z późniejszymi zmianami) w art. 67 ust. 1 stanowi: Do realizacji celów statutowych szkoła publiczna powinna zapewnić możliwość (podkreślenie moje - BH) korzystania z [...] 2) biblioteki [...]. Powinna, a więc prowadzenie biblioteki w każdej szkolenie nie jest, w rozumieniu ustawy o systemie oświaty, obligatoryjne. Tę kolizję zapisów ustaw pozostawiam bez dalszych komentarzy.

[53] O organizacji i zasadach działania publicznych bibliotek pedagogicznych stanowi rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej ogłoszone w DzU 93.52.243 z późniejszą zmianą.

[54] Rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości w sprawie zasad organizacji obsługi bibliotecznej w zakładach karnych, poprawczych i schroniskach dla nieletnich oraz zasad współdziałania bibliotek publicznych w wykonywaniu tej obsługi z dnia 20 grudnia 1999 r. DzU 99.111.1309.

[55] Rozporządzenie Ministra Pracy i Polityki Społecznej w sprawie zasad organizacji obsługi bibliotecznej w domach pomocy społecznej oraz zasad współdziałania bibliotek publicznych w wykonywaniu tej obsługi z dnia 24 lutego 2000 r. DzU 00.15.191.

[56] Rozporządzenie Ministra Obrony Narodowej w sprawie zasad organizacji obsługi bibliotecznej w jednostkach organizacyjnych Ministerstwa Obrony Narodowej oraz zasad współdziałania bibliotek publicznych w wykonywaniu tej obsługi z dnia 6 lutego 2003 r. DzU 03.35.297.

[57] WOJTCZAK, K. Zawód i jego prawna reglamentacja, s. 124.

[58] Tamże, s. 124.

[59] DzU 97.28.152 z późniejszymi zmianami.

[60] DzU 82.19.145 z późniejszymi zmianami.

[61] Council Directive of 21 December 1988 on a general system for the recognition of higher-education diplomas awarded on completion of professional education and training of at least three years duration. Official Journal of the European Communities 1994, No L 19, p. 16-24. Por. GRABOWSKA, M., OGONOWSKA, A. Regulacja prawna informacji naukowej w Unii Europejskiej. In Informacja naukowa w krajach Unii Europejskiej. Wybrane zagadnienia prawne. Warszawa - Kraków: Zespół Opiniodawczo - Doradczy Komitetu Badań Naukowych do Spraw Krajowej Polityki w Zakresie Informacji Naukowej. Instytut Wynalazczości i Ochrony Własności Intelektualnej Uniwersytetu Jagiellońskiego, 1997, s. 14.

[62] Statut Stowarzyszenia Bibliotekarzy Polskich.

[63] DzU 01.79.855 z późniejszymi zmianami.

[64] Art. 104. 1. Organizacjami zbiorowego zarządzania prawami autorskimi lub prawami pokrewnymi, zwanymi dalej "organizacjami zbiorowego zarządzania", w rozumieniu ustawy, są stowarzyszenia zrzeszające twórców, artystów wykonawców, producentów lub organizacje radiowe i telewizyjne, których statutowym zadaniem jest zbiorowe zarządzanie i ochrona powierzonych im praw autorskich lub praw pokrewnych oraz wykonywanie uprawnień wynikających z ustawy.

[65] Zarządzenie Ministra Edukacji Narodowej w sprawie określenia kwalifikacji zawodowych, jakie powinna posiadać osoba zatrudniana w uczelni na stanowisku kustosza bibliotecznego, starszego bibliotekarza i starszego dokumentalisty z dnia 23 października 1991 r. MP 91.36.266.

[66] DzU 82.3.19 z późniejszymi zmianami.

[67] Ustawa o bibliotekach i zawodzie bibliotekarza, ustawa zawierająca postanowienia dotyczące wszystkich bibliotek i bibliotekarzy, może z wyłączeniem nauczycieli - bibliotekarzy szkolnych (stosowne przepisy są w Karcie Nauczyciela), a także bibliotekarzy dyplomowanych - nauczycieli akademickich, bowiem odpowiednie postanowienia powinny pozostać w ustawie o szkolnictwie wyższym. Należy tu wspomnieć, że projekt ustawy z dnia 26 maja 2003 r. Prawo o szkolnictwie wyższym (Monitor Forum 2003, nr 2-3, s. 1 - 24) stanowi w art. 86 (i tylko w tym artykule) o sprawach uczelnianego systemu bibliotecznego w sposób bardzo ogólnikowy, dopuszczający różnorodność rozwiązań organizacyjnych w poszczególnych uczelniach, wspomina się w tym art. o uczelnianym archiwum, a nie ma tam wyrazu "biblioteka". Ponadto ustawa ta powinna zawierać postanowienia pozwalające na tworzenie "związków bibliotek" (podobnie jak to ma miejsce w art. 104 Ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych).

[68] Stwierdzenie "bibliotekarzami mogą być wyłącznie osoby legitymujące się wykształceniem wyższym" niewątpliwie obudzi obawy o dalszy "byt zawodowy" wielu pracowników bibliotek, osób z wykształceniem średnim i niepełnym wyższym, zajmujących stanowiska bibliotekarskie. Ich sprawy muszą być, dla zainteresowanych możliwie "bezboleśnie", uregulowane zgodnie z zasadami obowiązującymi w krajach członkowskich UE przez, zdaniem autora tego tekstu, oczekiwane i potrzebne przepisy o zawodzie bibliotekarza. Z postanowień Dyrektywy Rady Unii Europejskiej Nr 89/48 wynika zobowiązanie do podjęcia stosownych działań przez Ministerstwo Kultury. Można tu dodać, że z podobnym problemem musi się zmierzyć Ministerstwo Zdrowia, ponieważ przepisy obowiązujące w UE stanowią, że także pielęgniarki muszą legitymować się ukończeniem co najmniej trzyletnich studiów wyższych. Oznacza to, że w rozumieniu obowiązujących w Polsce przepisów zarówno bibliotekarze, jak i pielęgniarki, muszą mieć co najmniej licencjat.

[69] ZARZĘBSKI, T. Polskie prawo biblioteczne 1773 - 1983. Katalog aktów normatywnych polskiego prawa bibliotecznego 1773 - 1983. Warszawa: Biblioteka Narodowa, 1985. ISBN 83-7009-004-4.

[70] KŁOSOWSKA, M. Na marginesie klasyfikacji zawodów. In STACHOWSKA-MUSIAŁ, E. (red.). Zawód bibliotekarza dziś i jutro: materiały z konferencji, Łódź, 15-16.10.1996 r. Warszawa: Wydawnictwo SBP, 1997, s. 101-113.

 Początek strony



Zawód bibliotekarza w świetle przepisów prawnych / Bolesław Howorka// W: Biuletyn EBIB [Dokument elektroniczny] / red. naczelny Bożena Bednarek-Michalska. - Nr 2/2004 (53) luty. - Czasopismo elektroniczne. - [Warszawa] : Stowarzyszenie Bibliotekarzy Polskich KWE, 2004. - Tryb dostępu: http://www.ebib.pl/2004/53/howorka.php. - Tyt. z pierwszego ekranu. - ISSN 1507-7187