EBIB 
Nr 9/2003 (49), Internetowe systemy wymiany i przesyłania informacji. Artykuł
 Poprzedni artykuł Następny artykuł   

 


Maria Burchard
Centrum NUKAT Biblioteki Uniwersyteckiej w Warszawie

Katalog Centralny NUKAT - system wymiany danych w procesie opracowania zbiorów polskich bibliotek


Wprowadzenie

Uruchomiony w Polsce w połowie 2002 r. Narodowy Uniwersalny Katalog Centralny (http://www.nukat.edu.pl) [1] oparty jest na koncepcji zbiorowego katalogowania w bazie centralnej i powszechnego udostępniania bibliotekom gotowych danych do kopiowana. U podłoża przyjęcia takiej metody jako podstawy budowania katalogu centralnego leżała potrzeba racjonalizacji katalogowania zbiorów w kraju, likwidacji dublowania pracy oraz utworzenia w skali kraju systemu spójnych, poddających się automatycznej modyfikacji danych.
Katalog NUKAT ma za zadanie:

  • dostarczyć użytkownikom szybką i precyzyjną informację o dokumentach znajdujących się w polskich bibliotekach oraz o miejscu ich przechowywania, przyczyniając się tym samym do usprawnienia wypożyczeń międzybibliotecznych;
  • usprawnić i przyspieszyć katalogowanie zbiorów poprzez stworzenie metodą współkatalogowania źródła dobrej jakości rekordów dla katalogów lokalnych;
  • objąć współpracą wszystkie biblioteki naukowe, bez względu na stosowane w katalogu lokalnym oprogramowanie biblioteczne;
  • powszechnie udostępniać do kopiowania gotowe rekordy kartoteki haseł wzorcowych (khw) i bibliograficzne, także bibliotekom nie uczestniczącym we współkatalogowaniu, m.in. szkolnym i publicznym, stosującym różne systemy biblioteczne.

Katalog centralny ulokowany jest na serwerze SUN Enterprise 450 w Centrum NUKAT Biblioteki Uniwersyteckiej w Warszawie. Do obsługi katalogu służy system Virtua firmy VTLS z Blacksburga w Stanach Zjednoczonych. System Virtua zaopatrzony jest w bufor, obszar roboczy, zabezpieczający przed niekontrolowanym wprowadzaniem zmian do bazy. Wszystkie operacje wprowadzania, modyfikowania, kontrolowania rekordów przeprowadzane są wyłącznie w buforze.

W bazie katalogu NUKAT znajdują się dwa zbiory wzajemnie powiązanych rekordów:

  1. Rekordy Centralnej Kartoteki Haseł Wzorcowych (CKHW) - budowanej od 1993 r. w klasycznym VTLS i przeniesionej w całości (721 425 tys. rekordów) do NUKAT na przełomie maja i czerwca 2002 r. (obecnie ponad 884 600 rekordów).
  2. Rekordy bibliograficzne dla wydawnictw zwartych - wprowadzane od 5 lipca 2002 r. on-line do katalogu NUKAT oraz rekordy dla wydawnictw ciągłych przeniesione we wrześniu 2002 r. (21 943 rekordy) do bazy NUKAT i od tego czasu wprowadzane on-line do katalogu NUKAT.

Wszystkie rekordy w katalogu centralnym oraz ich kopie w katalogach lokalnych identyfikowane są jednoznacznie za pomocą takich samych numerów kontrolnych. Na podstawie porównania numerów kontrolnych realizowany jest proces automatycznego modyfikowania rekordów w katalogach lokalnych, pobierających dane z katalogu centralnego NUKAT.

Organizacja budowania i prowadzenia katalogu centralnego NUKAT

Procedura wprowadzania danych do katalogu centralnego NUKAT zakłada, że wszystkie typy rekordów wprowadzane są on-line przez uprawnionych bibliotekarzy z bibliotek współpracujących do bufora bazy NUKAT. Jako narzędzie do wprowadzania danych stosuje się oprogramowanie klienta systemu Virtua, które udostępniane jest nieodpłatnie bibliotekom wykorzystującym inne niż Virtua sys-temy, w liczbie gwarantującej płynność katalogowania, z puli zakupionej przez Centrum NUKAT. Z katalogiem centralnym współpracują aktualnie 24 biblioteki użytkujące oprogra-mowanie Virtua (tożsame z oprogramowaniem katalogu centralnego), pięć bibliotek użytkujących oprogramowanie Horizon, cztery użytkujące oprogramowanie Aleph i jedna Prolib.

W katalogu NUKAT rygorystycznie przestrzegany jest obowiązek wprowadzania w pierwszej kolejności do CKHW wszystkich rekordów dla haseł koniecznych do wykorzystania w rekordzie bibliograficznym (oczywiście tylko w takim przypadku, kiedy nie ma ich jeszcze w CKHW). Dopiero po zatwierdzeniu rekordów dla odpowiednich haseł możliwe jest zastosowanie ich w rekordach bibliograficznych.

Opracowywanie rekordów bibliograficznych odbywa się na zasadzie pierwszeństwa. Biblioteka, której potrzebny jest opis dokumentu, sprawdza, czy w katalogu centralnym został już sporządzony odpowiedni rekord bibliograficzny. Jeśli taki znajduje, kopiuje go do swego katalogu lokalnego, jeśli nie - sporządza opis bibliograficzny w buforze katalogu centralnego. Rekord ten po kontroli i zatwierdzeniu trafia do bazy NUKAT i może być kopiowany przez kolejne biblioteki zainteresowane opisem danego dokumentu. W przypadku zdublowania w buforze rekordów dla tego samego dokumentu, do bazy przejmowany jest rekord lepszy, a gdy są równorzędne, wcześniej wprowadzony. W celu zminimalizowania dublowania rekordów, w Centrum przygotowane zostało narzędzie do przeglądania (według tytułów lub numerów ISBN) rekordów znajdujących się w buforze katalogu centralnego. Narzędzie dostępne jest dla wszystkich biorących udział we współkatalogowaniu bibliotekarzy

Obecnie uprawnienia do wprowadzania danych posiada ponad 550 bibliotekarzy z 34 bibliotek w Polsce. Wprowadzane do bufora katalogu NUKAT rekordy ustawiane są w odpowiednich statusach i następnego dnia kontrolowane według typów przez specjalistyczne zespoły administratorów zatrudnionych w Centrum NUKAT. Prawidłowe rekordy, po nadaniu przez administratorów numeru kontrolnego, są w nocy przekazywane z bufora do bazy NUKAT i od następnego dnia dostępne do kopiowania. Procedura zatwierdzenia rekordu przez administratorów Centrum NUKAT, od chwili przekazania rekordu do kontroli do jego udostępnienia w bazie NUKAT, zajmuje dwa dni. W Centrum rygorystycznie przestrzegany jest obowiązek bieżącego sprawdzania całej puli rekordów zgłoszonych danego dnia do kontroli.

Każdej nocy generowane są z bazy NUKAT pliki zawierające rekordy nowe i zmodyfikowane, zarówno bibliograficzne, jak i khw, zatwierdzone poprzedniego dnia przez administratorów Centrum NUKAT, czyli przekazane z bufora do bazy. Pliki te pobierane są następnie przez biblioteki i ładowane do katalogów lokalnych. Do każdego katalogu lokalnego wchodzą wyłącznie te nowe rekordy, które opracowane są przez daną bibliotekę. Zawsze automatycznie dystrybuowane są rekordy khw oraz modyfikacje wszystkich typów rekordów. Rekordy bibliograficzne pobierane są w plikach tylko przez te biblioteki, które wyraziły zainteresowanie takim trybem ładowania ich do swoich katalogów. Wiele bibliotek preferuje ręczne kopiowanie danych. Kopiowanie automatyczne wymaga okresowej kontroli i ręcznego skopiowania takich rekordów, które np. z powodu zdublowania zostały usunięte z bufora. Ponadto rekordom bibliograficznym musi towarzyszyć kopiowanie odpowiedniego strumienia związanych z nimi rekordów khw. Wybór trybu postępowania należy do bibliotek.

Rekordy bibliograficzne w katalogu NUKAT zawierają informację o miejscu przechowywania dokumentu. Jest ona wprowadzana do rekordu w postaci ustalonego symbolu biblioteki. Na ekranie katalogu centralnego prezentowana jest w postaci pełnej nazwy biblioteki pod opisem bibliograficznym dokumentu i na jej podstawie realizowane jest hiperłącze do katalogu lokalnego danej biblioteki. Wprowadzanie symboli bibliotek do kopiowanych rekordów nie jest kontrolowane przez administratorów Centrum, ale jak wykazała dotychczasowa praktyka, użyteczne jest okresowe kontrolowanie ich poprawności. Wprawdzie system Virtua wyposażony jest w narzędzia zabezpieczające przed nadaniem błędnego symbolu, jednakże zdarzają się symbole błędnie dopisane lub ich brak, pomimo skopiowania rekordu do katalogu lokalnego.

Rekordy opracowywane do bufora przez bibliotekarzy są poddawane kontroli merytorycznej w bibliotekach współkatalogujących i do czasu umieszczenia ich po takiej kontroli w odpowiednim statusie, pozostają poza obszarem zainteresowania administratorów Centrum NUKAT. Jednakże biblioteka powinna być zainteresowana jak najszybszym przekazaniem opracowanego rekordu do kontroli w Centrum NUKAT, ponieważ zbyt długie przetrzymywanie go w lokalnym statusie grozi pojawieniem się w NUKAT rekordu dla tego samego dokumentu opracowanego przez inną "zniecierpliwioną" bibliotekę. Wtedy czas poświęcony wcześniej na opracowanie rekordu, który ulega skasowaniu, należy uznać za stracony.

Rekordy nieprawidłowe są zatrzymywane przez administratorów Centrum w buforze w odpowiednim statusie - ich korekta należy do autora rekordu. Każdy rekord, zarówno khw, jak i bibliograficzny, znajdujący się bazie NUKAT, może zostać zmodyfikowany, jeśli zaistnieje taka potrzeba. Wszelkie modyfikacje w rekordach khw i rekordach bibliograficznych przeprowadza się wyłącznie on-line w buforze bazy NUKAT. Rekordy modyfikowane, ustawione w odpowiednich statusach również podlegają kontroli, a modyfikacje, jeśli są zasadne, zostają zatwierdzane lub jeśli nie, odrzucane przez administratorów Centrum NUKAT. W trybie modyfikacji może być dodawana do rekordów bibliograficznych charakterystyka przedmiotowa dokumentów. Dopuszcza się bowiem wprowadzanie do katalogu NUKAT rekordów bibliograficznych bez charakterystyki przedmiotowej, choć preferowane jest opracowanie rekordów kompletnych. Opis przedmiotowy może być dodany do rekordu bibliograficznego w terminie późniejszym przez innego niż autor rekordu bibliotekarza. Charakterystyka przedmiotowa wyrażana jest zwykle za pomocą więcej niż jednego hasła. Jeśli biblioteka uzna, że dla jej potrzeb opis przedmiotowy zawarty w rekordzie bibliograficznym katalogu centralnego nie jest wystarczająco kompletny, może przed skopiowaniem rekordu zaproponować dodatkowy temat. Należy jednak zachować pewien rozsądek w mnożeniu haseł w opisie bibliograficznym.

Procedura katalogowania przedmiotowego wymaga osobnego komentarza. Jest czasochłonna i kosztowna, zatem należy robić wszystko, aby nie dublować pracy nad tymi samymi hasłami w wielu bibliotekach. W CKHW katalogu NUKAT dostępnych jest w postaci rekordów khw 77 055 terminów słownictwa języka haseł przedmiotowych (jhp) KABA oraz 272 303 gotowe rekordy haseł przedmiotowych rozwiniętych (hpr)[2]. Jeśli potrzebne do zastosowania w rekordzie bibliograficznym hpr znajduje się w CKHW, należy je skopiować do odpowiedniego pola rekordu bibliograficznego. Jeśli takiego hasła brak w CKHW, należy je utworzyć, ale wolno wykorzystać wyłącznie dostępne w rekordach CKHW słownictwo jhp KABA. Jeśli brak jakiegoś elementu potrzebnego do utworzenia hpr, należy najpierw opracować rekord dla brakującego terminu, według przyjętej procedury postępowania. Wykorzystać termin w hpr wolno dopiero po pojawieniu się dla niego rekordu w bazie NUKAT. Ze względu na dość wydłużoną procedurę przygotowywania rekordów słownictwa jhp KABA, w sytuacji, gdy nie znajduje się w CKHW wszystkich gotowych elementów, wypracowano w katalogu NUKAT odpowiednią procedurę zapobiegającą podejmowaniu pracy nad tym samym rozwiniętym hasłem przedmiotowym w wielu ośrodkach. Proponowane hpr wpisuje się do pola 976 rekordu bibliograficznego w katalogu NUKAT, zawiadamiając w ten sposób wszystkie zainteresowane biblioteki, że opracowanie danego hasła jest już realizowane przez jedną z bibliotek. Gdy gotowe elementy składowe oraz hasło przedmiotowe rozwinięte zostaną zatwierdzone w CKHW, wtedy likwiduje się pole 976, a zatwierdzone hasło umieszcza się we właściwym polu 6XX. Do katalogów lokalnych, które skopiowały dany rekord bibliograficzny i stosują jhp KABA, uzupełniony opis przedmiotowy wchodzi automatycznie w trybie modyfikacji. Biblioteki, które nie stosują języka KABA, w polach 6XX umieszczają lokalną charakterystykę przedmiotową lub stosują inny język, mogą tak skonfigurować proces zagrywania rekordów modyfikowanych, aby pola przeznaczone na opis przedmiotowy w rekordzie bibliograficznym były pomijane i chronione przed zmianą.

Zespół administratorów Centrum NUKAT pracuje w czterech grupach właściwych dla poszczególnych strumieni rekordów. Struktura organizacyjna Centrum NUKAT jest następująca:

  • Ośrodek formatów i kartoteki haseł formalnych (9 stanowisk);
  • Ośrodek języka i kartoteki wzorcowej KABA (8 stanowisk);
  • Ośrodek haseł przedmiotowych rozwiniętych (5 stanowisk);
  • Ośrodek kontroli rekordów bibliograficznych (11 stanowisk);
  • Ośrodek obsługi informatycznej (3 stanowiska);
  • Ośrodek koordynacji spójności bazy (2 osoby);
  • Zarządzanie NUKAT (2 osoby - kierownik i asystent).

Każdy z zespołów administratorów, obok bieżącego zatwierdzania nowych i modyfikowanych rekordów, uczestniczy w uzgodnieniach dotyczących rozwiązań metodycznych dla danego typu rekordów oraz w przygotowywaniu materiałów szkoleniowych. W Centrum NUKAT prowadzone są także szkolenia i staże dla bibliotekarzy przygotowujących się do współkatalogowania lub doskonalących swoje umiejętności.

Komunikowanie się administratorów z bibliotekami współpracującymi odbywa się za pomocą poczty elektronicznej, gdy problem ma charakter globalny, np. dotyczy powtarzających się błędów w rekordach płynących z jednej biblioteki lub określonego stanowiska pracy. Uwagi kierowane są do osoby, która w danej bibliotece nadzoruje współkatalogowanie. W przypadkach jednostkowych wpisuje się uwagi, komunikaty, zapytania w wyznaczone pole rekordu znajdującego się w buforze. Ułatwia to pracę po obu stronach, a pola te przy przenoszeniu rekordu do bazy są automatycznie likwidowane. W katalogu NUKAT obowiązuje zasada odpowiedzialności za utworzony rekord lub proponowane modyfikacje. Dlatego jest obowiązek umieszczania we właściwym polu identyfikatora osoby, która utworzyła lub zmodyfikowała rekord. Także interwencje administratorów są w rekordach rejestrowane.

Przejmowanie danych

Sposób kopiowania rekordów do katalogów lokalnych uzależniony jest od użytkowanego przez daną bibliotekę systemu oraz stosowanego repertuaru znaków. System Virtua jako repertuar znaków stosuje UTF-8 (Unicode). W bazach lokalnych stosowane są zestawy znaków: ALA, ISO 6937/2 oraz UTF-8. Najsprawniej kopiuje się dane do katalogów obsługiwanych przez system Virtua. Jeśli w systemie katalogu lokalnego (innym niż Virtua) zaimplementowany jest protokół Z39.50, a klient Z39.50 tego systemu umożliwia konwersję znaków, jeśli zachodzi taka potrzeba, możliwe jest kopiowanie on-line rekordów bibliograficznych do katalogu lokalnego. Niemożliwe jest jednak kopiowanie za pomocą protokołu Z39.50 rekordów khw. W dotychczasowej praktyce współpracy z katalogiem centralnym i wcześniej tylko z CKHW stosowane są dwa rozwiązania kopiowania rekordów khw. Za pomocą klienta systemu Virtua zapisuje się potrzebny rekord na dysku lokalnym, a następnie ładuje się ten rekord do bazy lokalnej za pomocą klienta systemu lokalnego. Takie rozwiązanie, prostsze i mniej kosztowne, stosują biblioteki wyposażone w system Aleph. Biblioteki wyposażone w system Horizon pobierają rekordy khw z kopii CKHW utrzymywanej w systemie Horizon na serwerze Biblioteki Uniwersyteckiej w Toruniu. Kopia ta jest na bieżąco aktualizowana za pomocą odpowiednich plików przygotowywanych każdej nocy w Centrum NUKAT. Podobnemu celowi służy druga kopia CKHW utrzymywana w systemie Prolib na serwerze Biblioteki Głównej Uniwersytetu Śląskiego. W systemie Prolib ciągle, niestety, nie jest rozwiązany przez producentów tego systemu problem kopiowania rekordów bibliograficznych do katalogu lokalnego przez biblioteki wyposażone w ten system.

Efekty współpracy i pierwsze doświadczenia

Uruchomiony już ponad rok temu mechanizm współkatalogowania w katalogu NUKAT pracuje sprawnie i rozwija się zgodnie z oczekiwaniami. Mamy za sobą 14 miesięcy praktycznie bezawaryjnej współpracy. Obecnie we współkatalogowaniu uczestniczą 34 biblioteki, o 7 więcej niż w chwili uruchomienia katalogu; 4 dalsze przygotowują się do współpracy, w tym Biblioteka Narodowa. Do końca roku przewiduje się przyłączenie do współpracy bibliotek medycznych.

    Rys.1

Rysunek 1. Przyrost rekordów bibliograficznych w katalogu centralnym NUKAT i w katalogach lokalnych.

Miesięcznie wpływa do bazy NUKAT średnio ponad 10 100 rekordów bibliograficznych dla dokumentów zwartych, ok. 350 rekordów dla czasopism i prawie 12 000 rekordów kartoteki haseł wzorcowych.

Baza rekordów bibliograficznych, zbudowana poprzez współkatalogowanie od zera, liczy obecnie 167 202[3] rekordów, baza CKHW powiększyła się o ponad 164 tys. rekordów, a w katalogach lokalnych polskich bibliotek, dzięki kopiowaniu gotowych rekordów, przybyło łącznie ponad 338 606 rekordów bibliograficznych[4].

Największym zainteresowaniem cieszą się rekordy dla dokumentów wydanych w latach 2001-2003, czyli najnowszych. Niektóre skopiowane zostały kilkanaście (19) razy. Dokumenty sprzed 2001 roku są rzadziej kopiowane, ponieważ rekordy dla nich przeważnie znajdują się już w katalogach lokalnych lub akurat nie są przedmiotem katalogowania w wielu bibliotekach. Należy jednak oczekiwać, że z czasem, gdy biblioteki przystąpią do retrokonwersji swoich katalogów lub do systematycznej wymiany lokalnie utworzonych rekordów na rekordy pochodzące z katalogu centralnego, i te rekordy zostaną wykorzystane. Biblioteki zyskają dzięki temu dopisany do rekordu w katalogu centralnym kod lokalizacji własnej biblioteki, zaś czytelnik otrzyma pełniejszą informacje o miejscu przechowywania tych dokumentów.

Każdy z wprowadzonych do katalogu centralnego rekordów bibliograficznych został wykorzystany w katalogach lokalnych średnio ponad dwa razy. Liczba kopiowanych z katalogu centralnego rekordów bibliograficznych stale rośnie. Obserwacje tego zjawiska w pierwszym półroczu 2003 roku wykazały, że liczba rekordów kopiowanych w tym okresie ponad trzykrotnie przewyższała liczbę rekordów wprowadzonych[5]. Jest to zjawisko prawidłowe i potwierdzające przewidywania, że katalog centralny, budowany metodą współkatalogowania, zaprojektowany jako źródło gotowych rekordów przyniesie oszczędności w katalogowaniu zbiorów w skali kraju. Nakłada to na zespół Centrum NUKAT obowiązek dbałości o spójność danych w katalogu, aby jego użytkownicy mieli poczucie bezpieczeństwa, że pobrany rekord jest prawidłowy i może być bezpiecznie przeniesiony do katalogu lokalnego.

W celu zapewnienia poprawności danych udostępnianych w katalogu centralnym, jeszcze przed jego uruchomieniem podjęto działania mające na celu ujednolicenie zasad katalogowania. Z udziałem bibliotek uczestniczących wówczas we współtworzeniu CKHW powołano grupę roboczą, która pracowała nad tym problemem. Rozbieżności w metodach postępowania dotyczyły w szczególności doboru haseł oraz sposobu opracowania dokumentów wieloczęściowych. Wypracowane w grupie roboczej uzgodnienia obowiązują przy wprowadzaniu danych do NUKAT.

Okolicznością sprzyjającą dbałości o wysoką jakość danych jest fakt, że obecnie katalogowanie w katalogu centralnym realizują biblioteki największe, głównie uniwersyteckie, dysponujące zespołami doświadczonych w katalogowaniu bibliotekarzy. Z ponad 140 tys. znajdujących się obecnie w katalogu centralnym rekordów bibliograficznych dla dokumentów zwartych, prawie 64 tys. rekordów pochodzi z trzech bibliotek: Biblioteki Jagiellońskiej - 26 527, Uniwersyteckiej w Warszawie - 23 723 i Uniwersyteckiej w Toruniu - 13 394. Biblioteki te praktycznie na bieżąco opracowują wpływające do nich krajowe nowości. Sprzyja to opracowywaniu wcześniej wydanych dokumentów oraz książek zagranicznych w zaoszczędzonym, dzięki kopiowaniu rekordów, czasie.

    
Lata wydania dokumentówLiczba dokumentów skatalogowanych z tego okresuW tym wydawnictwa polskie
do 1999 r.83 25347 997
lata 2000-200112 13613 008
2002 r.27 91121 126
2003 r.9 8808 301
Ogółem:142 17089 432

Tab. 1. Rekordy bibliograficzne w katalogu NUKAT dla wydawnictw zwartych[6].

Z ponad 140 tys. rekordów bibliograficznych dla dokumentów zwartych w katalogu centralnym prawie 59 tys. stanowią opisy dokumentów wydanych od 2000 r., ale przeszło 83 tys. rekordów to opisy dla dokumentów zwartych, wydanych przed 2000 r. Prawie 90 tys. rekordów w katalogu centralnym opracowano dla wydawnictw polskich.

Biblioteki współpracujące mają prawo do nielimitowanego kopiowania gotowych rekordów do swojego katalogu. Niektórym bibliotekom udało się tak sprawnie wdrożyć mechanizm kopiowania danych, że liczba rekordów skopiowanych wielokrotnie przewyższa liczbę rekordów wprowadzonych do katalogu centralnego przez daną bibliotekę. Najmniejsze korzyści ze współpracy odnoszą: Biblioteka Jagiellońska i Uniwersytecka w Warszawie, wnosząc największy wkład w opracowanie rekordów do katalogu centralnego. Pomimo że do swoich katalogów lokalnych kopiują głównie rekordy własne, to rekordy autorstwa innych bibliotek stanowią w katalogu Biblioteki Jagiellońskiej 30%, a w katalogu Biblioteki Uniwersyteckiej w Warszawie - 36%.

Nieco mniejsze korzyści ze współkatalogowania odnoszą także biblioteki o specjalistycznym profilu zbiorów, np. politechniczne, artystyczne, rolnicze, mające jeszcze nielicznych partnerów o podobnych zbiorach wśród bibliotek współkatalogujących. Będzie to jednak ulegało poprawie w miarę rozwoju współpracy.

W katalogu centralnym przewidziana jest także możliwość zawarcia umowy wyłącznie na pobieranie gotowych danych. W takim przypadku biblioteka również zyskuje prawo do nielimitowanego pobierania gotowych danych oraz plików z modyfikacjami rekordów. We własnym zakresie jednak musi zadbać o pozyskanie narzędzi do kopiowania. Możliwe jest też, praktykowane przez niektóre biblioteki, niejawne kopiowanie rekordów z katalogu centralnego. W takim przypadku katalog lokalny tej biblioteki nie jest objęty systemem aktualizowania danych poprzez udostępniane przez Centrum NUKAT pliki z modyfikacjami. W katalogu centralnym w takim przypadku nie może być dodany do rekordu bibliograficznego symbol biblioteki. Korzyść z takiego kopiowania jest zatem połowiczna.

Uwagi końcowe

Uruchomienie katalogu centralnego NUKAT jest niewątpliwym osiągnięciem środowiska bibliotekarskiego w Polsce i szybko zaczęło przynosić prognozowane w projekcie efekty. Korzyści z uruchomienia katalogu NUKAT jako źródła gotowych rekordów są niezaprzeczalne. Widoczne jest znaczące przyspieszenie katalogowania zbiorów w skali kraju i wzrost zawartości katalogów lokalnych. Na przykład realizowana sukcesywnie w miesiącach wakacyjnych tego roku migracja bibliotek wykorzystujących klasyczny VTLS do systemu Virtua mogła być przeprowadzona bez zawieszania katalogowania zbiorów w zainteresowanych bibliotekach. Rekordy dla dokumentów skatalogowanych w tym okresie do katalogu centralnego są sukcesywnie jednorazowo generowane z NUKAT i przesyłane kolejno do każdej z zainteresowanych bibliotek. Poprzez wprowadzaną do bazy informację o lokalizacji dokumentów w katalogach lokalnych katalog centralny już spełnia swą funkcję informacyjną - na razie głównie w odniesieniu do dokumentów najnowszych. Będzie ona jednak nabierała coraz większego znaczenia w miarę rozwoju katalogu.

W projekcie katalogu centralnego przewidywano scalenie w jego bazie rekordów bibliograficznych, utworzonych w katalogach lokalnych przed zapoczątkowaniem współkatalogowania. Wysokie ryzyko utraty spójności danych, przy realizowaniu tej operacji automatycznie, lub bardzo wysokie koszty prowadzenia jej pod kontrolą gwarantującą spełnienie przez NUKAT funkcji bezpiecznego źródła gotowych rekordów i prawidłowej informacji o zasobach bibliotek, powodują, że Centrum NUKAT skłania się do rezygnacji z realizowania tego projektu. Opowiada się raczej za realizowaną przez poszczególne biblioteki stopniową wymianą danych w katalogach lokalnych na dane z katalogu centralnego. Centrum NUKAT gotowe jest uczestniczyć we wszystkich pracach wspomagających ten proces.

Uruchomienie i prowadzenie katalogu centralnego jest ogromnym i trudnym przedsięwzięciem, tym trudniejszym, że musi godzić współpracę z wieloma wykorzystywanymi przez polskie biblioteki systemami. Podnosi to koszty i komplikuje obsługę przepływu danych. Współkatalogowanie w katalogu NUKAT wymaga od bibliotekarzy dyscypliny i akceptacji ustalonych zasad i procedur. Zespół Centrum NUKAT musi realizować swe zadania kontrolne z najwyższą kompetencją, ale także z taktem i kulturą. Nie jest to łatwe i zapewne obie strony ciągle się uczą, ale rosnące w toku codziennej pracy doświadczenie sprzyja coraz bardziej harmonijnemu współdziałaniu.
Ogromne zainteresowanie katalogiem centralnym jako źródłem gotowych rekordów ze strony małych bibliotek szkolnych, pedagogicznych, publicznych oraz ze strony producentów użytkowanych przez te biblioteki systemów bibliotecznych budzi nadzieje, że kopiowanie rekordów z katalogu centralnego stanie się w Polsce już wkrótce zjawiskiem powszechnym i prostym.

 

Przypisy

[1] Narodowy Uniwersalny Katalog Centralny NUKAT [on-line]. [dostęp 30 września 2003]. Dostępne w World Wide Web: http://www.nukat.edu.pl.

[2] Dane według statystyki z 06.09.2003 r. Obecnie język KABA jest jedynym językiem stosowanym w katalogu NUKAT. Wraz z przyłączeniem się do współpracy Biblioteki Narodowej, co przewidywane jest od jesieni 2003 r., w CKHW katalogu NUKAT dostępne będą rekordy słownictwa języka haseł przedmiotowych BN oraz hasła przedmiotowe rozwinięte, zbudowane w tym języku. W następnej kolejności, dla potrzeb bibliotek medycznych, pojawi się w katalogu NUKAT słownictwo języka MeSH, zastosowane w rekordach bibliograficznych dla literatury medycznej.

[3] Dane z 06.09.2003 r. - łącznie liczone rekordy dla wyd. zwartych i wyd. ciągłych.

[4] Dane dotyczą tylko rekordów bibliograficznych łącznie dla wydawnictw zwartych i ciągłych. Współczynnik wykorzystania rekordów khw jest niemożliwy do obliczenia, ponieważ rekord hasła raz skopiowany do katalogu lokalnego znajduje wielokrotne zastosowanie w rekordach bibliograficznych.

[5] W okresie 01.01.2003 - 30.06.3003 r. wprowadzono do NUKAT 75 074 rekordy bibliograficzne dla dokumentów zwartych i ciągłych, a skopiowano do katalogów lokalnych 249 749 rekordów bibliograficznych.

[6] Dane według statystyki z 06.09.2003 r.

 Początek strony



Katalog Centralny NUKAT - system wymiany danych w procesie opracowania zbiorów polskich bibliotek / Maria Burchard// W: Biuletyn EBIB [Dokument elektroniczny] / red. naczelny Bożena Bednarek-Michalska. - Nr 9/2003 (49) październik. - Czasopismo elektroniczne. - [Warszawa] : Stowarzyszenie Bibliotekarzy Polskich KWE, 2003. - Tryb dostępu: http://www.ebib.pl/2003/49/burchard.php. - Tyt. z pierwszego ekranu. - ISSN 1507-7187