EBIB 
Nr 5/2001 (23).  Biblioteki lokalne jako ośrodki informacji regionalnej. Artykuł
Poprzedni artykuł Następny artykuł     

Tekst recenzowany


 
Rozmiar: 45 bajtów

Halina Brzezińska-Stec
Biblioteka Uniwersytecka im. J. Giedroycia w Białymstoku

Halina Sołomianko
Książnica Podlaska w Białymstoku

Dokumentacja bibliograficzna piśmiennictwa o regionie w Książnicy Podlaskiej w Białymstoku

Rozmiar: 45 bajtów

Inspiracją do powstania tej publikacji było wydanie kolejnego tomu bibliografii regionalnej przez Książnicę Podlaską im. Łukasza Górnickiego. 1

Biblioteka ta jest spadkobierczynią działającej w okresie międzywojennym Miejskiej Biblioteki Publicznej. Zniszczona w czasie wojny, wznowiła swą działalność już w pierwszych miesiącach po wyzwoleniu Białegostoku, z księgozbiorem liczącym zaledwie dwa tysiące tomów. Uchwałą Wojewódzkiej Rady Narodowej z dnia 8 września 1954 roku nastąpiło połączenie dwóch bibliotek - miejskiej i wojewódzkiej - w jedną instytucję pracującą na rzecz miasta i województwa. W 1986 roku odbyło się uroczyste nadanie Wojewódzkiej Bibliotece Publicznej w Białymstoku imienia Łukasza Górnickiego, bibliotekarza Zygmunta Augusta, znamienitego pisarza, starosty tykocińskiego i wasilkowskiego, natomiast w 2000 roku przemianowano ją na Książnicę Podlaską. Od 1.04.2001 roku pełni ona również funkcję biblioteki powiatowej.

Wśród licznych bibliotek w województwie podlaskim, realizujących szereg zadań w zakresie własnych specjalności, z racji swej uniwersalności zajmuje miejsce szczególne. Na czoło jej działalności wysuwają się trzy funkcje:
- edukacyjna - jest ważnym ogniwem w systemie oświaty szkolnej i podstawową instytucją w systemie edukacji ustawicznej społeczeństwa dorosłego.
- ogólnokulturalna - mieszczą się tutaj działania kreujące przeżycia estetyczne, kształtujące pożyteczne zainteresowania zwłaszcza wśród dzieci i młodzieży (funkcja wychowawcza) oraz zaspokajające potrzebę rozrywki, wypoczynku i kontaktów towarzyskich. W mniejszych środowiskach społecznych biblioteka często pozostaje jedyną instytucją kulturalną, trzeba więc widzieć ją jako lokalne i wielofunkcyjne centrum kultury.
- informacyjna - jest ośrodkiem świadczącym specjalne usługi informacyjne, co przejawia się m.in. w udostępnianiu dokumentów informujących o działalności władz samorządowych, świadczeniu usług z zakresu informacji biznesowej, przepisów prawnych i podatkowych, dostępu do Internetu, wydruku i publikowaniu dokumentów elektronicznych.

Specjalne miejsce pośród wielorakich zadań w Książnicy Podlaskiej zajmują jej działania na rzecz regionu, mające na celu zachowanie dla pokoleń dorobku myśli i pracy własnego środowiska, upowszechnianie wiedzy o nim, budzenie zainteresowania przeszłością i dniem dzisiejszym. Jako centralna książnica regionalna gromadzi, opracowuje, przechowuje, udostępnia oraz zapewnia dostęp do dokumentów i informacji o regionie.

Księgozbiór regionalny stanowią książki, czasopisma oraz zbiory specjalne na różnych nośnikach informacji, a więc dokumenty tekstowe i oglądowe, tj. dźwiękowe i audiowizualne. Zakres tematyczny zbiorów regionalnych posiada charakter uniwersalny, tzn. obejmuje publikacje ze wszystkich dziedzin wiedzy, w postaci piśmiennictwa naukowego i popularnonaukowego, dostosowane do różnych poziomów wieku i wykształcenia użytkowników informacji, jak również literaturę piękną dla dzieci i dorosłych.

Uzupełnieniem zbiorów regionalnych jest logicznie budowany warsztat informacyjno - biblioteczny. Jego podstawę stanowią tradycyjne katalogi biblioteczne, kartoteki bibliograficzne i faktograficzne oraz bazy danych, opracowywane samodzielnie przez bibliotekę lub przez nią kupione jako serwis bibliograficzny, udostępniany w trybie online lub offline, a także bazy danych dostępne poprzez Internet. Biblioteka prowadzi działalność oświatową i edukacyjną, której celem nadrzędnym jest upowszechnianie wiedzy o regionie. W związku z tym organizuje różnego rodzaju wystawy prezentujące nowości i osobliwości lokalne, bądź też twórczość osób na stałe z regionem związanych.
Ważną formą pracy jest szeroka działalność wydawnicza, której przykładem są informatory, regionalne zestawienia i poradniki, a przede wszystkim kolejne tomy bibliografii regionalnej.
Bibliografie regionalne zaspokajają potrzebę bieżącej, aktualnej i wieloaspektowej informacji o regionie, jednocześnie współtworzą i uzupełniają system bibliografii narodowej.
W skali ogólnopolskiej potrzeby w zakresie dokumentowania piśmiennictwa regionalnego nakreśliła pierwsza Ogólnokrajowa Narada Bibliografów, która ujawniając braki w organizacji bibliografii postulowała zorganizowanie zespołowych prac nad bibliografią poszczególnych regionów. 2
Podsumowano wówczas stan prac bibliograficznych w zakresie piśmiennictwa regionalnego stwierdzając, iż : "z pobieżnej analizy nasuwa się natychmiast nieodparty wniosek: bieżące bibliografie regionalne ukazują się ze zbyt dużym opóźnieniem..." 3 Za główną przyczynę tego stanu rzeczy uznano trudności kadrowe i braki finansowe.

Miejscem koncentrującym wiedzę o regionie i prowadzącym dokumentację piśmiennictwa regionalnego w postaci bibliografii w Książnicy Podlaskiej jest Dział Informacyjno-Bibliograficzny utworzony formalnie w 1972 roku.
Początki jego działalności sięgają roku 1957 4 kiedy to powstała specjalizacja informacyjno-bibliograficzna w ramach działu instrukcyjno - metodycznego, zgodnie z wytycznymi Ministerstwa Kultury i Sztuki: "W pierwszych latach organizowania się służby informacyjnej w bibliotekach wojewódzkich, tam gdzie nie było możliwości utworzenia samodzielnej komórki, stanowisko bibliografa włączono do tego działu..." 5 Do jego zadań należało udzielanie pomocy metodycznej podległym bibliotekom, odpowiadanie na pytania i kwerendy wpływające do biblioteki oraz prowadzenie informacji zbiorowej. Tam, gdzie zdołały wyodrębnić się działy informacyjne, biblioteki stawały się ośrodkami informacji o swoim mieście lub regionie, gromadziły piśmiennictwo regionalne, a niekiedy publikowały bibliografie regionalne.
Podstawę wszelkiej działalności informacyjnej stanowi warsztat, stąd w pierwszych latach istnienia Działu Informacyjno - Bibliograficznego podjęto prace nad stworzeniem kartoteki regionalnej i kartotek zagadnieniowych. Wypracowane wówczas zasady dotyczące sposobu pozyskiwania informacji o regionie, organizacji prac warsztatowych, metody opracowywania bibliografii regionalnej - przez wiele następnych lat służyły kolejnym zespołom bibliografów. Po opracowaniu kilku tysięcy opisów w kartotekach regionalnych, przystąpiono do redagowania bibliografii w celu jej opublikowania.

"Bibliografia regionu białostockiego" w ujęciu historycznym

Inicjatorem wydawania "Bibliografii regionu białostockiego" był dr Jerzy Antoniewicz, Sekretarz Generalny Białostockiego Towarzystwa Naukowego. Pierwszy zespół redakcyjny, który zajął się jej opracowaniem na podstawie materiałów gromadzonych w Dziale Informacyjno-Bibliograficznym, powstał przy BTN. Efektem jego pracy były cztery kolejne tomy "Bibliografii regionu białostockiego". Dwa pierwsze - wydane w odstępie siedmiu lat - objęły swym zasięgiem chronologicznym lata 1944 - 1967.
Pod koniec lat siedemdziesiątych ze strony bibliografów-praktyków wyszła inicjatywa, by "...stworzyć koncepcję nowoczesnej bibliografii regionalnej, odpowiadającej jej przyszłej roli jako wszechstronnego narzędzia informacji o regionie..." 6 Zmiana roli bibliografii wiązała się z projektem stworzenia systemu informacji naukowej, technicznej i organizacyjnej - SINTO; bibliografie te miały stanowić uzupełnienie systemów ogólnokrajowych o źródła trudno lub w ogóle nieosiągalne przez centralne ośrodki bibliograficzne. Postulowano więc podjęcie działań koordynacyjnych w zakresie bibliografii już opublikowanych, które w związku ze zmianami administracyjnymi kraju, znalazły się w impasie, powołania regionalnych filii Instytutu Bibliograficznego oraz centralnej redakcji bibliografii terytorialnych. Nowa koncepcja rodziła więc szereg problemów natury metodologicznej i organizacyjnej, które w następnych latach próbowano sukcesywnie rozwiązać. Szczególnie inspirującym był postulat "...tworzenia nawet najmniejszych zespołów, zajmujących się wyłącznie opracowaniem bibliografii terytorialnej (regionalnej), nie obciążonych innymi czynnościami..." wypracowany na Trzeciej Ogólnopolskiej Naradzie Bibliografów. 7
Również Ministerstwo Kultury i Sztuki wraz z Biblioteką Narodową zajęły się problematyką usprawnienia działalności bibliograficznej wojewódzkich bibliotek publicznych. Zorganizowano cykl seminariów merytorycznych, których efektem były m. in. Ustalenia 8 postulujące, aby biblioteki opracowujące bibliografie regionalne powołały stałe redakcje (co najmniej 3-osobowe), zwolnione od innych prac w celu przyśpieszenia publikacji bibliografii, mających utworzyć ogólnopolski system bibliografii terytorialnych.

Mimo podjęcia na szczeblu centralnym ustaleń korzystnych dla opracowujących bibliografie regionalne, w WBP w Białymstoku postulowane zmiany nie nastąpiły. Prace nad bibliografią regionalną prowadzono dalej na marginesie podstawowych funkcji działu, co spowodowało poważne opóźnienia i niesystematyczność w ukazywaniu się następnych jej tomów. Fiaskiem zakończyły się również próby poszerzenia zespołu redakcyjnego o pracowników biblioteki w Łomży i Suwałkach. 9 W rezultacie opracowanie tomu trzeciego trwało nieco dłużej niż części poprzednich.

Począwszy od roku 1972, kiedy to utworzono formalnie samodzielny dział informacyjno-bibliograficzny, stopniowo zwiększała się jego obsada - do sześciu osób w 1979 roku. Do zadań dotychczasowych przybyły jednak nowe: opracowywanie scenariuszy i wystaw okolicznościowych oraz prowadzenie nadzoru nad bibliotekami terenowymi w zakresie służby informacyjno-bibliograficznej. Podsumowanie roku nie było więc optymistyczne "...ze względu na obciążenie działu opieką nad bibliotekami terenowymi gromadzenie materiałów do bibliografii regionalnej nie odbywa się systematycznie, co znacznie opóźni wydanie tomu czwartego. W sytuacji obecnej nie można jeszcze rozpocząć prac redakcyjnych. Niemniej jednak kartoteka regionalna już teraz spełnia swoją funkcję informacyjną, dostarczając bieżących wiadomości o piśmiennictwie regionalnym ..." 10

Do roku 1996 stan osobowy działu informacyjno-bibliograficznego nie zmienił się, nie wydzielono więc sekcji ani pracowni regionalnej, zaszły natomiast istotne zmiany ilościowe i jakościowe w zapotrzebowaniu na informację indywidualną i zbiorową. W rezultacie tom czwarty ukazał się drukiem dopiero w 1992 roku. Cykl wydawniczy trwał w sumie pięć lat, podczas których gromadzono również materiały do tomów kolejnych - piątego i następnych, opracowano też kilka "pomocy" regionalnych, przydatnych w bieżącej pracy informacyjnej. 11

Tymczasem wiele bibliotek wprowadzało automatyzację do informacji, trwały również prace nad komputeryzacją prac bibliograficznych. W tej sytuacji konieczne stało się poszukiwanie nowych rozwiązań w tworzeniu bibliografii o regionie. Pośrednio zadania tego podjęło się Stowarzyszenie Bibliotekarzy Polskich poprzez zorganizowanie ogólnopolskiej konferencji w Puławach w 1994 roku. Istotnym jej efektem było powołanie (reaktywowanie) zespołu pod auspicjami SBP do koordynacji działalności bibliografii regionalnej w skali ogólnopolskiej. Dzięki temu pojawiły się możliwości częstszych kontaktów bibliografów w celu uzgadniania wątpliwości metodycznych i organizacyjnych. Postulowano też, by "...tworzyć bibliografie w sposób bardziej efektywny, mniej pracochłonny i bardziej nowoczesny. To znaczy aby tworzyć je środkami i metodami stosownymi do naszych czasów..." 12 Zastosowanie techniki komputerowej przyśpiesza bowiem cykl wydawniczy i zmniejsza jego koszty.

W rok po spotkaniu w Puławach Biblioteka Narodowa zorganizowała Czwartą Ogólnopolską Naradę Bibliografów, na której oprócz "odwiecznych" problemów dotyczących opóźnień w wydawaniu bibliografii i jej przydatności, poruszono szereg problemów metodologicznych i normalizacyjnych.
W uchwałach narady zapisano "wspieranie przez Bibliotekę Narodową i Zarząd Główny Stowarzyszenia Bibliotekarzy Polskich inicjatyw związanych z przygotowaniem bibliografii regionalnych" 13 Po kilku latach można stwierdzić, iż podjęte zobowiązanie znalazło odzwierciedlenie w rzeczywistości. W ramach Zespołu ds. Bibliografii Regionalnej SBP, wspieranego przez Bibliotekę Narodową, doszło do współpracy, która zaowocowała pakietem formatu MARC BN dla bibliografii regionalnej.

W wyniku wprowadzenia komputeryzacji w Książnicy Podlaskiej w roku 1989 przeprowadzono zmiany organizacyjne w gromadzeniu i udostępnianiu informacji. Jednocześnie podjęto prace redakcyjne nad piątym tomem bibliografii regionalnej, które ukończono w 1994 roku. Drukiem publikacja ukazała się rok później, po raz pierwszy jako wydawnictwo WBP w Białymstoku. Czytelnicy zainteresowani regionem mogli w tym czasie korzystać też z zasobów tradycyjnych kartotek, zawierających pełniejszy materiał informacyjny, bowiem opisy gromadzone w kartotece nie były poddane tak gruntownej selekcji, jak miało to miejsce w przypadku piśmiennictwa opublikowanego w kolejnych tomach bibliografii.
W 1996 roku wydzielono pracownię bibliograficzną, w której rozpoczęto prace nad komputerową bazą regionalną. Po stworzeniu próbnej bazy książkowej (ok. 800 rekordów) okazało się jednak, że brak spójnego formatu wprowadzania danych dla wszystkich jednostek bibliograficznych, nastręcza wiele trudności i stawia pod znakiem zapytania końcowy efekt podjętych działań. Ponieważ inne biblioteki w Polsce stawały przed tymi samymi problemami, postanowiono w ramach zespołu ds. Bibliografii Regionalnej SBP powołać kilkuosobowe gremium do opracowania ujednoliconego formatu MARC BN dla potrzeb bibliografii regionalnej. Gotowy format 14 dotarł do działu w 1998 roku i od tego momentu rozpoczęła się, najpierw szkoleniowa, a następnie metodyczna część pracy przy konstruowaniu bazy za lata 1986-1989. Wpisanie ponad 6500 opisów, dopracowanie bazy, wyeliminowanie błędów i pomyłek, wydruk i korekta zajęły dwa lata. Tom szósty ukazał się w końcu 2000 roku.

Prace nad bibliografią retrospektywną zostały wstrzymane, na rzecz bieżącej bibliografii województwa podlaskiego. Piśmiennictwo za lata 1990-1998 znajduje się w kartotekach. Czy jest ono mniej przydatne niż publikacje najnowsze? Zdania są podzielone. " Opracowanie bibliografii wymaga czasu i fachowości. Tymczasem oczekuje się, żeby bibliografie ukazywały się szybko, tuż po wydaniu dokumentów na rynku księgarskim. Szybko, ale dobrze. Tymczasem opracowanie jednego tomu bibliografii zajmuje dwa lata, przy maksymalnym wysiłku ze strony redaktorów... Jeśli chcemy "wypuścić dobry produkt" musi to potrwać. Niesprawiedliwa jest ocena spóźnionych kumulacji i twierdzenie, że są one nikomu niepotrzebne. Jest to dokumentacja dorobku piśmienniczego naszego regionu..." 15 Obecnie powstają dwa ciągi bibliografii województwa podlaskiego, które ukażą się drukiem jako produkt końcowy bazy komputerowej; będą to kolejne tomy za lata 1999-2000 i 2001-2002 .

Metoda "Bibliografii regionu białostockiego"

W koncepcji bibliografii regionalnej po 1945 roku ustalono, że powinna ona rejestrować publikacje o określonym terenie w jego administracyjnych granicach. Stąd też pewna nieprecyzyjność w tytule trzech pierwszych tomów: region białostocki był terminem umownym, a bibliografia faktycznie uwzględniała piśmiennictwo o województwie białostockim w granicach z lat 1945-1975. W tomie czwartym, który ukazał się już po zmianach administracyjnych z 1975 roku, dodano podtytuł jasno precyzujący zakres wydawnictwa: "...Dla zachowania ciągłości pozostawiono dotychczasowy tytuł, choć pojęcie regionu, umowne poprzednio - zastosowane do województwa białostockiego, obecnie jest jeszcze mniej ścisłe, bibliografia bowiem rejestruje publikacje dotyczące trzech województw: białostockiego, łomżyńskiego i suwalskiego w ich obecnych granicach administracyjnych." 17 W tomie piątym i szóstym zrezygnowano z powielania umownego terminu "region", na rzecz bibliografii województw. Spowodowane to zostało nowymi ustaleniami normatywnymi i zmianą nazwy na bibliografię terytorialną. Mimo to, w piśmiennictwie metodycznym nadal funkcjonuje pojęcie "bibliografia regionalna" a całe związane z tym zamieszanie nazewnicze trafnie podsumowała Anna Żbikowska-Migoń: "...rozstrzygnięcia instancji normalizujących terminologię - jak wszelkie decyzje odgórne dotyczące żywego języka - nie mają bezpośredniego wpływu na rzeczywistość i nie przynoszą radykalnych zmian... wydaje się powrót do utrwalonej w życiu nazwy bibliografia regionalna - nie tylko w praktyce, ale także w urzędowej normie byłoby tu optymalnym rozwiązaniem." 18

Zakres bibliografii i dobór materiałów

Bibliografia obejmuje całokształt piśmiennictwa tematycznie związanego z obszarem woj. białostockiego w latach 1944-1975 i województw białostockiego, łomżyńskiego i suwalskiego w latach 1976-1989 oraz 1990-1998 (w kartotekach regionalnych). Reforma administracyjna kraju pociągnęła za sobą zmiany terytorialne poszczególnych województw. I tak po roku 1975 do woj. suwalskiego włączono dużą część Mazur, z całą Krainą Wielkich Jezior, w woj. łomżyńskim natomiast korekty te nie były tak znaczne, ograniczyły się do kilku gmin. W 1999 roku przywrócono dawny kształt województwa podlaskiego, tym razem jednak bez gmin mazurskich.

Bibliografia posiada pełny zakres. W pozyskiwaniu materiałów uwzględniono wszystkie możliwe źródła zarówno prymarne, jak i pochodne: zastosowano autopsję na podstawie regionalnego egzemplarza obowiązkowego, bieżących zakupów książek i czasopism do biblioteki, przejmowano opisy z bibliografii narodowej i bibliografii dziedzinowych a nawet tematycznych zestawień bibliograficznych. Wykorzystano ponadto bibliografie załącznikowe w publikacjach naukowych oraz informacje o dokumentach, a niekiedy i same dokumenty, dostarczane przez naukowców i pisarzy. Wielką pomoc w gromadzeniu materiałów okazał inicjator zamierzenia dr Jerzy Antoniewicz, dostarczając opisów, pochodzących głównie z wydawnictw zagranicznych. Opracowując pierwsze tomy bibliografii bazowano głównie na źródłach pochodnych, tj. bibliografii narodowej i bibliografiach specjalnych, uzupełniając następnie kartoteki o opisy z autopsji na podstawie regionalnego egzemplarza obowiązkowego. Obecnie rejestracji materiałów dokonuje się prawie wyłącznie z autopsji, a bibliografia narodowa jest jedynie istotnym uzupełnieniem. W związku ze zmianą w metodzie doboru, a także znaczącym wzrostem ilościowym sublokalnej prasy i literatury, bibliografia regionalna odnotowuje spory odsetek publikacji nie uwzględnianych przez bibliografię narodową. W odniesieniu więc do znacznej części dokumentów spełnia funkcję bibliografii prymarnej.

Kompletność, selekcja i zasięgi bibliografii

"...Bibliografia regionalna dążąc w zasadzie do kompletności nie może jednak uwzględniać absolutnie całego piśmiennictwa..." (19) Dodać należy, że nie tylko nie może rejestrować wszystkich dokumentów, gdyż ich wartość informacyjna jest różna, ale też istnieją obiektywne przeszkody w dotarciu do wszystkich publikacji w określonym czasie, np. do poloniców zagranicznych. Charakteryzowane kompendium obejmuje różne typy dokumentów: wydawnictwa zwarte, utwory ( artykuły i rozprawy z dzieł zbiorowych), artykuły z czasopism i dzienników, a także fragmenty. W tomie pierwszym - retrospektywnym, nie uwzględniono artykułów z dzienników, dodatków do nich, pominięto druki ulotne, stosując się do zaleceń obowiązującej wówczas metodyki. Wprowadzono je począwszy od tomu drugiego jako ważny przyczynek do poznania regionu. Od tomu czwartego zaczęto rejestrować też dokumenty życia społecznego, a przede wszystkim sprawozdania instytucji i organizacji, jednodniówki, programy ważniejszych imprez. W tomach piątym i szóstym dodano katalogi wystaw regionalnych w muzeach, stanowiące przejaw ich działalności oświatowej. Pominięto natomiast druki "drugiego obiegu", które zostaną wydane jako oddzielna pozycja bibliograficzna. Mimo licznych postulatów o zamieszczanie prac dyplomowych, magisterskich, i dysertacji doktorskich - nie zostały one dotychczas spełnione z powodu trudności dotarcia do tych materiałów oraz braku współpracy z Oddziałem Informacji Naukowej Biblioteki Uniwersyteckiej w Białymstoku.

Selekcja treściowa opiera się w znacznej mierze na kryterium potrzeb użytkowników i wartości informacyjnej dokumentu. Kartoteki notują źródła w pełniejszym zakresie, spełniają one bowiem rolę bieżącej bibliografii regionalnej. Wszystkie materiały opublikowane w kolejnych tomach rejestrujących okresy cztero- i pięcioletnie zostały poddane selekcji, a wydłużenie cyklu wydawniczego zadecydowało o ich retrospektywnym charakterze.

Nie zastosowano żadnego ograniczenia przy gromadzeniu piśmiennictwa pod względem miejsca opublikowania dokumentu. Oczywiście nie można tu mówić o kompletności, gdyż - i w tym przypadku - możliwości dotarcia do wielu publikacji były ograniczone.

W trakcie wydawania kolejnych tomów zmieniało się podejście do kryterium pochodzenia autorów. Metodyka bibliograficzna zaleca: " ... uwzględnianie nie związanego tematycznie z regionem dorobku piśmienniczego osób mających z nim łączność tylko dzięki miejscu urodzenia lub zamieszkania...będzie stanowić element zbędny, wpływający niekorzystnie na przejrzystość opisu". (20) Potrzeby czytelników zweryfikowały to założenie. Od tomu drugiego wprowadzono już opisy dotyczące osób znanych, których miejscem urodzenia było terytorium objęte bibliografią. W tomie szóstym zdecydowano się rejestrować dokonania pisarzy (publikacje książkowe) bez względu na treść. Wynikało to z postulatów środowiska literackiego, by nie dzielić sztucznie ich twórczości na regionalną i "inną". Obowiązujący do pewnego momentu pogląd, że "...bibliografię regionalną powinno interesować jedynie piśmiennictwo dotyczące tych zdarzeń i zjazdów, których działalność jest bezpośrednio związana z życiem danego regionu..." (21), poszerzono od tomu piątego o wiadomości o wszystkich konferencjach i wydarzeniach kulturalnych, zakładając że równie istotna jest informacja o przejawach aktywności organizatorskiej jak i naukowej instytucji kulturalnych, uczelni, organizacji społecznych , stowarzyszeń, związków itp.

Nie ograniczano zasięgu językowego bibliografii. Tereny wschodnie Białostocczyzny są zamieszkane przez wiele grup narodowościowych, stąd liczne publikacje w języku białoruskim i litewskim. Literatura naukowa z wielu dziedzin np. hydrobiologii, archeologii czy medycyny wydawana jest z kolei często w języku angielskim. Uwzględnienie materiałów wyłącznie w języku polskim znacznie zubożyłoby bibliografię i obniżyło jej potencjał informacyjny.

Układ bibliografii

W ciągu minionych lat problem układu mającego zastosowanie w bibliografiach regionalnych był wielokrotnie tematem naukowych dyskusji. Za naczelną ideą uznano "... przyjęcie jednolitego schematu klasyfikacyjnego jako swoistego, spójnego języka informacyjno-wyszukiwawczego bibliografii regionalnych. Nie wyklucza to naturalnie modyfikacji zgodnych ze specyfiką regionów". 22 Do stworzenia jednolitego systemu w skali ogólnopolskiej jednak nie doszło, co więcej, coraz rzadziej artykułowano argumenty za jego unifikacją.

W "Bibliografii regionu białostockiego" zastosowano układ systematyczny oparty na "Ramowym schemacie klasyfikacyjnym bibliografii regionalnej przedmiotowej" 23, uzupełniając go jedynie o poddziały niższego rzędu w miarę przyrostu źródeł. W tomie pierwszym podzielono piśmiennictwo na czternaście działów głównych, pomijając w stosunku do schematu wzorcowego działy: "Ludność" i "Zagadnienia wyznaniowe". Następne tomy grupowały piśmiennictwo w szesnastu działach głównych, tworząc następnie system poddziałów drugiego, trzeciego i kolejnych stopni, w zależności od ilości i tematyki zgromadzonych publikacji. Podstawowe zasady klasyfikacji dokumentów do poszczególnych działów zostały przejęte z "Metodyki bibliograficznej" i z pewnymi modyfikacjami stosowane są do dziś. W poddziale "Czasopisma" zarejestrowano wszystkie tytuły wychodzące na terytorium objętym bibliografią. Od tomu piątego w niektórych poddziałach wyodrębniono kategorię "sylwetki", rozbijając jednolitość działu "Biografie". Stało się to konieczne ze względu na znaczną ilość publikacji, które dotyczą właściwie "biografii zawodowych". W tomach czwartym i piątym, przyjęto nowy podział dla działu "Etnografia" na podstawie rozwiązań stosowanych w "Bibliografii etnografii polskiej", znacznie trudniejszy w klasyfikowaniu dokumentów, a co istotniejsze, mniej zrozumiały dla użytkowników. W tomie szóstym powrócono więc do pierwotnych ustaleń w tym zakresie.
Publikacje o mniejszościach narodowych w czterech pierwszych tomach umiejscowiono w "Problemach narodowościowych", od tomu piątego zostały zarejestrowane w dziale "Zagadnienia społeczne i polityczne".

Odstępstwem od metodyki było klasyfikowanie opisów dotyczących muzeów w poddziale "Muzea i wystawy", preferujące kryterium formalne a nie treściowe. Od tomu czwartego nastąpiła też zmiana w umiejscowieniu poddziału "Archiwa". W t. 1-3 zgodnie z zaleceniami metodyki poddział ten znajdował się dziale XVI. Większość bibliografów opowiadała się jednak za przesunięciem go do nauk pomocniczych historii, co też uczyniono w "Bibliografii regionu białostockiego" w t. 4 i następnych.

Opis bibliograficzny

We wszystkich tomach zastosowano opis wg polskich norm, obowiązujących w danym momencie, a kolejne modyfikacje były rezultatem przystosowywania ich do zasad opisu międzynarodowego. Niezależnie jednak od zmian i stosowanej terminologii starano się zachować co najmniej II stopień szczegółowości, który pozwala nie tylko na rozpoznanie dokumentu i zorientowanie się w jego przydatności, ale też uwypuklenie cech, decydujących o zakwalifikowaniu go do bibliografii regionalnej.

Aparat pomocniczy

Uzupełnieniem bibliografii są spisy pomocnicze i indeksy. Należą do nich: przedmowa, wykaz wykorzystanych czasopism i ich skrótów, wykaz skrótów wyrazów typowych i symboli używanych w opisach bibliograficznych. Bardzo ważną rolę pełnią indeksy, przy czym w trakcie publikowania kolejnych tomów ich liczba i rodzaj ulegały modyfikacjom. Tomy 1-3 zaopatrzono w "Skorowidz autorów i tytułów prac anonimowych" oraz "Skorowidz nazw geograficznych". Indeks autorski grupuje nazwiska autorów, współautorów, opracowujących, tłumaczy, redaktorów , ilustratorów i tytuły prac zbiorowych. Od tomu czwartego zamiast skorowidza geograficznego zamieszczono zalecany przez metodyków indeks przedmiotowy podający w porządku alfabetycznym nazwy osobowe, geograficzne, nazwy instytucji będących przedmiotem publikacji oraz nazwy dziedzin i zagadnień.

Ten "rzut oka" na historię bibliografii regionalnej w Książnicy Podlaskiej potwierdza przekonanie, wyrażane przez bibliografów, że głównie dzięki ich uporowi i żmudnej, systematycznej pracy, wykonywanej często "po godzinach" i nieraz na marginesie innych czynności, bibliografie ukazują się, mimo narzekań, że są spóźnione i niedoskonałe. A przecież "...warsztat bibliograficzny wymaga ogromnego wysiłku, nie tylko ze strony dwóch czy trzech osób, ale i pewnego wysiłku organizacyjnego ze strony samej instytucji, odpowiedniego "klimatu"... nie mówiąc już o pewnych funduszach, jeśli chcemy te prace wykonywać normalnie..." 16 Być może w Książnicy Podlaskiej zmierza się do takiej normalności, bowiem w 2000 roku powstała koncepcja utworzenia pracowni regionalnej, która w przyszłości miałaby zająć się kompleksowo dokumentacją piśmiennictwa regionalnego.

    Przypisy
  1. Ukazało się dotychczas sześć tomów bibliografii: Bibliografia regionu białostockiego. t.1 (1944-1962). Oprac. U. Lewicka, J. Pochodowicz. Białystok 1964;
    t.2 (1963-1967). Oprac. U. Lewicka, J. Pochodowicz. Warszawa 1971
    t.3 (1968-1974) .Oprac. U. Lewicka. Warszawa 1983
    Bibliografia regionu białostockiego-województwa: białostockie, łomżyńskie i suwalskie. t. 4 (1975-1980). Oprac. K. Choińska, U. Lewicka, H. Sołomianko. Warszawa 1992
    t. 5 (1981-1985). Oprac. K. Choińska, M. Czyżewska, A. Kułak, H. Sołomianko. Białystok 1995
    t. 6 (1986-1989). Oprac. zesp. pod kier. H. Sołomianko. Białystok 2000
  2. Ogólnokrajowa Narada Bibliografów. Warszawa - 19 lutego 1956. Materiały. -Warszawa 1956 s. 9
  3. Materiały z III Konferencji poświęconej problemom bibliografii regionalnej. Warszawa, 11 XII 1967. Warszawa 1968 s. 10
  4. J. Pochodowicz: Analiza pracy działu informacyjno-bibliograficznego WiMBP w Białymstoku. Białystok 1966 s. 2 (maszynopis)
  5. Wytyczne do pracy działów instrukcyjno-metodycznych... W: T. Zarzębski: Przepisy prawne dla bibliotek powszechnych. Warszawa 1965 s.188
  6. C. Gałczyńska: O nową koncepcję bibliografii regionalnej w Polsce. W: Trzecia Ogólnokrajowa Narada Bibliografów. Warszawa, 5-7 VI 1978r. Warszawa 1980 s. 148
  7. Ibidem s.235
  8. Ustalenia przyjęte na konferencji szkoleniowo-dyskusyjnej poświęconej problemom bibliografii terytorialnych, Jarocin 14-16 maja 1981 r. Warszawa 1981 (maszynopis)
  9. U. Lewicka: Analiza pracy działu informacyjno-bibliograficznego w roku 1981. Białystok 1982 s. 2 (maszynopis)
  10. U. Lewicka: Analiza pracy działu informacyjno-bibliograficznego w 1979 r. Białystok 1980 (maszynopis)
  11. Chronologia dziejów Białostocczyzny. Oprac. J. Halicki. Białystok 1986 ; Łukasz Górnicki: wydawnictwo. okolicznościowe... .Oprac. J. J. Lichański, J.Halicki, U. Lewicka. Białystok 1986 ; Pisarze województwa białostockiego: informator. Oprac. J. Halicki, H. Sołomianko. Białystok 1988
  12. J. Sadowska: Bibliografie regionalne w warunkach automatyzacji. W : Bibliografie regionalne : materiały z konferencji, Puławy 15-16 września 1994 r. Warszawa 1995 s . 22
  13. Uchwała Czwartej Ogólnopolskiej Narady Bibliografów W: Czwarta Ogólnopolska Narada Bibliografów, Warszawa 7-9 czerwca 1995. Warszawa 1996 s. 343
  14. Adaptacja formatu MARC BN dla potrzeb bibliografii regionalnej. Oprac. B. Bartoszewicz-Fabiańska, J. Słowik, P. Boczkowski, J. Swianiewicz. Warszawa 1999
  15. B. Nowak: Dyskusja W: Czwarta Ogólnokrajowa Narada Bibliografów Warszawa 7-9 czerwca 1995. Warszawa 1996 s. 313
  16. A. Gawroński: Dyskusja W: Czwarta Ogólnokrajowa Narada Bibliografów, op. cit. s. 326
  17. K. Choińska, U. Lewicka, H. Sołomianko: Przedmowa W: Bibliografia regionu białostockiego. t. 4 s. 9
  18. A. Żbikowska-Migoń: Bibliografia regionalna - tradycje i perspektywy W: Narodowe i regionalne serwisy bibliograficzne. Warszawa 1999 s. 11
  19. B. Eychler: Bibliografia regionalna i lokalna W: Metodyka bibliograficzna. Poradnik dla autorów bibliografii specjalnych. Praca zbior. Pod red. H. Hleb-Koszańskiej, M. Dembowskiej i H. Sawoniaka. Warszawa 1963 s. 302
  20. Ibidem s. 303
  21. Ibidem s. 305
  22. C. Gałczyńska: O nową koncepcję bibliografii regionalnej, op. cit. s.152
  23. B. Eychler: Bibliografia regionalna i lokalna, op. cit. s. 307-310
 
Rozmiar: 45 bajtów

Rozmiar: 45 bajtów
 
Rozmiar: 45 bajtów Rozmiar: 45 bajtów

EBIB 5/2001 (23), Biblioteki lokalne jako ośrodki informacji regionalnej.

Halina Brzezińska-Stec, Halina Sołomianko, Dokumentacja bibliograficzna piśmiennictwa o regionie w Książnicy Podlaskiej w Białymstoku :
www.ebib.pl/2001/23/stec.html